భారత రాజ్యాంగం, పాలిటీ నోట్స్: APPSC, DSC, AP పోలీస్ పరీక్షల కోసం

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో జరిగే దాదాపు ప్రతి ఉద్యోగ నియామక పరీక్షలో భారత పాలిటీ నుంచి ప్రశ్నలు వస్తాయి. APPSC జనరల్ స్టడీస్, AP DSC సాధారణ పరిజ్ఞానం, బోధనాభిరుచి విభాగాలు, AP పోలీస్ కానిస్టేబుల్, SI పేపర్లు అన్నీ ఒకే మూలాంశాల నుంచి ప్రశ్నలు తీసుకుంటాయి: ప్రవేశిక, మూడో భాగంలోని ప్రాథమిక హక్కులు, ఆదేశిక సూత్రాలు, పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభ పనితీరు, న్యాయస్థానాలు. ప్రశ్నలు సాధారణంగా చిన్నవిగా, వాస్తవాధారితంగా ఉంటాయి. కాబట్టి గెలిచే పద్ధతి పెద్ద పుస్తకాలు చదవడం కాదు; ప్రతి అంశాన్ని దాని ఆర్టికల్ నంబరుకు, సంవత్సరానికి అనుసంధానించే స్పష్టమైన పటం తయారు చేసుకోవడం.

ఈ నోట్స్ ఆ పటాన్ని అనుసరిస్తాయి. ఇక్కడి ప్రతి ఆర్టికల్ నంబరు, క్లాజు, వయోపరిమితి, సవరణ సంవత్సరం భారత రాజ్యాంగ పాఠంతో సరిచూశాం. ఇది శాసన విభాగం (న్యాయ, న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ) 2024 మే 1 నాటికి 106వ సవరణ వరకు నవీకరించి ప్రచురించిన ముద్రణ. కేసుల పేర్లు, సంవత్సరాలను ఒక సూచన సారాంశంతో సరిపోల్చాం. రాజ్యాంగంలోని అంశాలు చాలా అరుదుగా మారతాయి, కానీ సాధారణ చట్టం ద్వారా నిర్ణయించే సంఖ్యలు, ఉదాహరణకు సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తుల సంఖ్య, పార్లమెంటు చట్టంతో మారవచ్చు; అలాంటి చోట్ల గమనిక ఇచ్చాం. ప్రస్తుతం పదవిలో ఉన్న ఏ వ్యక్తి పేరూ ఇక్కడ లేదు; పదవులను మాత్రమే వివరించాం. ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు సంబంధించిన అంశాలకు ప్రత్యేక విభాగం ఉంది. స్థానిక సంస్థల అధ్యాయాలు ప్రత్యేక వ్యాసం AP పాలిటీ, పంచాయతీ రాజ్ నోట్స్లో ఉన్నాయి కాబట్టి ఇక్కడ పునరావృతం చేయలేదు.

1. రాజ్యాంగ నిర్మాణం

రాజ్యాంగ సభ 1946 డిసెంబరు 9న మొదటిసారి సమావేశమైంది. 1947 ఆగస్టు 29న ముసాయిదా కమిటీని ఏర్పాటు చేశారు, దానికి బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ అధ్యక్షుడు. 1946 డిసెంబరు 13న లక్ష్యాల తీర్మానం ప్రవేశపెట్టారు, దాని ఆదర్శాలే ప్రవేశికకు ఆధారం. రాజ్యాంగాన్ని 1949 నవంబరు 26న ఆమోదించారు; ఇదే తేదీ ప్రవేశికలోనే రాసి ఉంది ("ఈ ఇరవై ఆరో రోజు, నవంబరు, 1949"). అది 1950 జనవరి 26 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. సభకు సుమారు రెండు సంవత్సరాల పదకొండు నెలల పద్దెనిమిది రోజులు పట్టింది.

మూడు తేదీలను వేరుగా గుర్తుంచుకోండి: ఆమోదం 1949 నవంబరు 26, అమలు 1950 జనవరి 26, సభ్యులు తుది ప్రతిపై సంతకాలు చేసింది 1950 జనవరిలో. నవంబరు 26న జరుపుకునే రాజ్యాంగ దినోత్సవం ఆమోదానికి గుర్తు, అమలుకు కాదు.

రాజ్యాంగ పాఠం ఎలా ఏర్పడిందో తెలుసుకోవడం మరింత ఉపయోగకరం. దీనిలో ప్రవేశిక, రోమన్ అంకెలతో గుర్తించిన భాగాలు (భాగం I నుంచి XXII వరకు, IVA, IXA, IXB, XIVA వంటి అదనపు భాగాలతో), ఆర్టికల్స్, షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం పన్నెండు షెడ్యూళ్లు ఉన్నాయి. "ఏ షెడ్యూలు" అనేది తరచూ వచ్చే ప్రశ్న కాబట్టి జాబితాగా నేర్చుకోండి.

షెడ్యూలు	విషయం
మొదటి	రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు
రెండవ	రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లు, న్యాయమూర్తులు, CAG వేతనాలు
మూడవ	ప్రమాణాల నమూనాలు
నాల్గవ	రాజ్యసభ స్థానాల కేటాయింపు
ఐదవ	షెడ్యూల్డ్ ప్రాంతాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు
ఆరవ	అస్సాం, మేఘాలయ, త్రిపుర, మిజోరం గిరిజన ప్రాంతాలు
ఏడవ	కేంద్ర, రాష్ట్ర, ఉమ్మడి జాబితాలు
ఎనిమిదవ	భాషలు
తొమ్మిదవ	కొన్ని చట్టాల ధ్రువీకరణ (ఆర్టికల్ 31B)
పదవ	పార్టీ ఫిరాయింపుల నిరోధం
పదకొండవ	పంచాయతీలు (ఆర్టికల్ 243G)
పన్నెండవ	పురపాలక సంస్థలు (ఆర్టికల్ 243W)

వీటిలో రెండు ఆంధ్రప్రదేశ్‌తో నేరుగా ముడిపడి ఉన్నాయి. నాల్గవ షెడ్యూలు ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు రాజ్యసభలో 11 స్థానాలు ఉన్నాయి (2014 పునర్వ్యవస్థీకరణ మునుపటి 18ని మార్చి, తెలంగాణకు 7 స్థానాలతో వేరే ఎంట్రీ చేర్చింది). ఎనిమిదవ షెడ్యూలులో 22 భాషలు ఉన్నాయి; తెలుగు 21వ ఎంట్రీ.

2. ప్రవేశిక

భారత ప్రజలు భారతదేశాన్ని "సార్వభౌమ, సామ్యవాద, లౌకిక, ప్రజాస్వామ్య గణతంత్ర రాజ్యం"గా ఏర్పాటు చేయాలని సంకల్పించారని, పౌరులందరికీ న్యాయం (సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ), స్వేచ్ఛ (ఆలోచన, భావ ప్రకటన, నమ్మకం, విశ్వాసం, ఆరాధన), సమానత్వం (హోదా, అవకాశాలలో), వ్యక్తి గౌరవాన్ని, దేశ "ఐక్యత, సమగ్రత"ను హామీ ఇచ్చే సౌభ్రాతృత్వాన్ని సాధించాలని ప్రవేశిక చెబుతుంది.

అత్యధికంగా అడిగే మూడు పదాలు: సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత. ఇవి 1976 నాటి 42వ సవరణ ద్వారా, 1977 జనవరి 3 నుంచి అమలులోకి వచ్చేలా చేర్చారు. ఆ సవరణ "సార్వభౌమ ప్రజాస్వామ్య గణతంత్రం" పదబంధాన్ని పొడవైన రూపంతో, "దేశ ఐక్యత" పదబంధాన్ని "దేశ ఐక్యత, సమగ్రత"తో మార్చింది. ప్రవేశికను ఇప్పటివరకు ఒక్కసారే సవరించారు.

పరీక్షకు పనికొచ్చే విషయాలు:

• అధికార మూలం. "భారత ప్రజలమైన మేము" అనే పదాలు సార్వభౌమత్వం ప్రజలదని సూచిస్తాయి.
• లక్ష్యాలు. న్యాయం, స్వేచ్ఛ, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం అనే నాలుగు. క్రమం స్థిరం; స్వేచ్ఛ, సమానత్వాల స్థానాలు మార్చి ఇచ్చే ఎంపిక తరచూ ఉచ్చు.
• స్వభావం. ప్రవేశికను ఒంటరిగా కోర్టులో అమలు చేయలేరు, కానీ పాఠాన్ని వ్యాఖ్యానించడానికి కోర్టులు దాన్ని వాడతాయి. కేశవానంద భారతి కేసు (1973)లో సుప్రీంకోర్టు ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో భాగమని తీర్పు చెప్పింది.
• న్యాయ రకాలు. సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ. జాబితాలో "చట్టపరమైన" అనేది చేర్చవద్దు; పాఠంలో అది లేదు.

3. మూడో భాగం: ప్రాథమిక హక్కులు (ఆర్టికల్స్ 12 నుంచి 35)

ఆర్టికల్ 12 "రాజ్యం" అంటే ఏమిటో నిర్వచిస్తుంది; ఆర్టికల్ 13 ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధమైన చట్టాలు ఆ మేరకు చెల్లవని చెబుతుంది. ఆస్తి హక్కును 44వ సవరణ (1978, 1979 జూన్ 20 నుంచి అమలు) ద్వారా ప్రాథమిక హక్కుల జాబితా నుంచి తొలగించారు: ఆర్టికల్ 31ని తొలగించి, XII భాగంలో ఆర్టికల్ 300Aని చేర్చారు. కాబట్టి ఆస్తి ఇప్పుడు రాజ్యాంగ హక్కు, ప్రాథమిక హక్కు కాదు.

వర్గం	ఆర్టికల్స్	సారాంశం
సమానత్వ హక్కు	14 నుంచి 18	చట్టం ముందు సమానత్వం, వివక్ష నిషేధం, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, అంటరానితనం, బిరుదుల రద్దు
స్వేచ్ఛా హక్కు	19 నుంచి 22	ఆరు స్వేచ్ఛలు, శిక్షల్లో రక్షణ, జీవించే హక్కు, విద్య, అరెస్టు
దోపిడీ నిరోధ హక్కు	23, 24	మానవ అక్రమ రవాణా, వెట్టిచాకిరీ నిషేధం, 14 ఏళ్ల లోపు పిల్లలకు ప్రమాదకర పని నిషేధం
మత స్వాతంత్ర్య హక్కు	25 నుంచి 28	అంతఃకరణ, మత వ్యవహారాల నిర్వహణ, పన్నులు, మత బోధన
సాంస్కృతిక, విద్యా హక్కులు	29, 30	మైనారిటీల రక్షణ
రాజ్యాంగ పరిహారాల హక్కు	32	నేరుగా సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించడం

సమానత్వం. ఆర్టికల్ 14లో "చట్టం ముందు సమానత్వం", "చట్టాల సమాన రక్షణ" రెండూ ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 15 మతం, జాతి, కులం, లింగం, జన్మస్థలం ఆధారంగా వివక్షను నిషేధిస్తుంది; అయితే (4), (5), (6) క్లాజులు సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతులు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, తెగల కోసం ప్రత్యేక ఏర్పాట్లను, 103వ సవరణ (2019, 2019 జనవరి 14 నుంచి అమలు) ద్వారా ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాల కోసం ఏర్పాట్లను అనుమతిస్తాయి. ఆర్టికల్ 16 ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు సంబంధించింది. ఆర్టికల్ 17 అంటరానితనాన్ని రద్దు చేస్తుంది; ఆర్టికల్ 18 సైనిక, విద్యాపరమైన గౌరవాలు మినహా బిరుదులను రద్దు చేస్తుంది.

స్వేచ్ఛ. ఆర్టికల్ 19(1) పౌరులకు ఆరు స్వేచ్ఛలను ఇస్తుంది: వాక్కు, భావ ప్రకటన (a); శాంతియుతంగా, ఆయుధాలు లేకుండా సమావేశం (b); సంఘాలు, యూనియన్లు లేదా సహకార సంఘాలు ఏర్పరచడం (c); భారతదేశమంతటా సంచారం (d); నివాసం, స్థిరపడటం (e); వృత్తి, వ్యాపారం (g). ఆస్తి సంపాదన హక్కుతో కూడిన (f)ని 44వ సవరణ తొలగించింది; అందుకే జాబితా (e) నుంచి (g)కి దూకుతుంది. (c)లో "లేదా సహకార సంఘాలు" పదాలను 97వ సవరణ (2011, 2012 ఫిబ్రవరి 8 నుంచి అమలు) చేర్చింది. ఆర్టికల్ 19(2) వాక్‌స్వేచ్ఛపై ఎనిమిది పరిమితి కారణాలను ఇస్తుంది: భారత సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, రాజ్య భద్రత, శాంతి భద్రతలు, నైతికత, కోర్టు ధిక్కారం, పరువు నష్టం, నేరానికి ప్రేరేపణ మొదలైనవి.

ఆర్టికల్ 21 "చట్టం నిర్దేశించిన పద్ధతి ప్రకారం తప్ప" జీవించే హక్కును, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను రక్షిస్తుంది. 86వ సవరణ (2002, 2010 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమలు) ద్వారా చేర్చిన ఆర్టికల్ 21A ఆరు నుంచి పద్నాలుగేళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను హక్కుగా చేసింది. ఆర్టికల్ 22 అరెస్టయిన వ్యక్తి హక్కులను ఇస్తుంది: అరెస్టుకు కారణాలు తెలుసుకోవడం, తన ఎంపికైన న్యాయవాదిని సంప్రదించడం, 24 గంటల్లో మేజిస్ట్రేటు ముందు హాజరు పరచడం.

దోపిడీ, మతం. ఆర్టికల్ 23 మనుషుల అక్రమ రవాణాను, వెట్టిచాకిరీని నిషేధిస్తుంది; ఆర్టికల్ 24 పద్నాలుగేళ్ల లోపు పిల్లలను ఫ్యాక్టరీలు, గనులు, ఇతర ప్రమాదకర పనుల్లో నియమించడాన్ని నిషేధిస్తుంది. ఆర్టికల్ 25 అంతఃకరణ స్వేచ్ఛను, మతాన్ని ఆచరించే, ప్రచారం చేసే హక్కును శాంతి భద్రతలు, నైతికత, ఆరోగ్యానికి లోబడి కాపాడుతుంది.

మైనారిటీలు. ఆర్టికల్ 29 మైనారిటీల భాష, లిపి, సంస్కృతి ప్రయోజనాలను రక్షిస్తుంది; ఆర్టికల్ 30 మైనారిటీలకు విద్యాసంస్థలను స్థాపించే, నిర్వహించే హక్కు ఇస్తుంది.

పరిహారాలు. ఆర్టికల్ 32 సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు. సుప్రీంకోర్టు హెబియస్ కార్పస్, మాండమస్, ప్రొహిబిషన్, కో వారెంటో, సెర్షియోరరీ రిట్లు జారీ చేయగలదు. ఆర్టికల్ 226 కింద హైకోర్టుకు విస్తృత అధికారం ఉంది: ప్రాథమిక హక్కుల కోసమే కాక "ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా" రిట్లు జారీ చేయగలదు. "ఆత్మ, హృదయం ఏ ఆర్టికల్" అనే ప్రశ్నకు జవాబు అంబేడ్కర్ మాటల్లో ఆర్టికల్ 32 అని పాఠ్యపుస్తకాలు చెబుతాయి.

పౌరులకే వర్తించే హక్కులు (విదేశీయులకు కాదు): ఆర్టికల్స్ 15, 16, 19, 29, 30. 14, 20, 21, 21A, 22, 23, 24, 25 నుంచి 28 వరకు అన్ని వ్యక్తులకు వర్తిస్తాయి. "పౌరులు: 15, 16, 19, 29, 30" అని గుర్తుపెట్టుకోండి.

రిట్లను పోల్చి చూస్తే జతపరచే ప్రశ్నలు సులభమవుతాయి.

రిట్	అర్థం	ఉపయోగం
హెబియస్ కార్పస్	"శరీరాన్ని హాజరుపరచు"	చట్టవిరుద్ధ నిర్బంధం
మాండమస్	"మేము ఆదేశిస్తున్నాం"	ప్రభుత్వ అధికారి ప్రజా విధిని నిర్వర్తించేలా చేయడం
ప్రొహిబిషన్	నిషేధం	కింది కోర్టు పరిధి దాటకుండా పై కోర్టు ఆపడం
సెర్షియోరరీ	ధ్రువీకరించు	కింది కోర్టు లేదా ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వును రద్దు చేయడం
కో వారెంటో	ఏ అధికారంతో	ప్రభుత్వ పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి అర్హతను ప్రశ్నించడం

ఆర్టికల్స్ 31A, 31B, 31C కొన్ని చట్టాలను రక్షిస్తాయి. ఆర్టికల్ 31B, తొమ్మిదో షెడ్యూలు ప్రాథమిక హక్కులతో విరుద్ధమన్న కారణంతో జాబితాలోని చట్టాలను సవాలు చేయకుండా కాపాడతాయి; తొమ్మిదో షెడ్యూలును 1951 మొదటి సవరణ సృష్టించింది. ఆర్టికల్ 31C కొన్ని ఆదేశిక సూత్రాలను అమలు చేసే చట్టాలను 14, 19 ఆర్టికల్స్ కింద సవాలు నుంచి కాపాడుతుంది. ఆర్టికల్స్ 33 నుంచి 35 సాయుధ దళాల విషయంలో, సైనిక చట్టం అమల్లో ఉన్నప్పుడు హక్కులను పరిమితం చేయడానికి, మూడో భాగాన్ని అమలు చేసే చట్టాలు చేయడానికి పార్లమెంటుకు అధికారం ఇస్తాయి.

4. నాలుగో భాగం: ఆదేశిక సూత్రాలు (ఆర్టికల్స్ 36 నుంచి 51)

ఆదేశిక సూత్రాలు రాజ్యానికి మార్గదర్శకాలు; వాటిని కోర్టు అమలు చేయించలేదు (ఆర్టికల్ 37). అయినా అవి "దేశ పాలనలో ప్రాథమికమైనవి", చట్టాలు చేసేటప్పుడు వాటిని వర్తింపజేయడం రాజ్యం బాధ్యత. వాటిని ఆర్టికల్ క్రమంలో కాక అంశాల వారీగా నేర్చుకోవడం సులభం.

అంశం	ఆర్టికల్స్	ఉదాహరణలు
సామ్యవాద	38, 39, 39A, 41, 42, 43, 43A, 47	అసమానతల తగ్గింపు, సమాన పనికి సమాన వేతనం (39(d)), ఉచిత న్యాయ సహాయం (39A), కార్మికుల భాగస్వామ్యం (43A), పౌష్టికాహారం, ప్రజారోగ్యం (47)
గాంధేయ	40, 43, 43B, 46, 47, 48	గ్రామ పంచాయతీలు (40), కుటీర పరిశ్రమలు, సహకార సంఘాలు (43B), బలహీన వర్గాలు, మత్తు పదార్థాల నిషేధం, గోసంరక్షణ (48)
ఉదారవాద, మేధోపరమైన	44, 45, 48, 48A, 49, 50, 51	ఏకరీతి పౌర స్మృతి (44), బాల్య సంరక్షణ (45), పర్యావరణం (48A), స్మారక చిహ్నాలు (49), కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి న్యాయవ్యవస్థ వేరు (50), అంతర్జాతీయ శాంతి (51)

సవరణలు ముఖ్యమైనవి. 42వ సవరణ (1976) ఆర్టికల్ 39A, 43A, 48Aలను చేర్చి 39(f)ని మార్చింది. 44వ సవరణ (1978) ఆర్టికల్ 38(2)లో ఆదాయ, అవకాశాల అసమానతల తగ్గింపుకు సంబంధించింది. 97వ సవరణ (2011) సహకార సంఘాలపై ఆర్టికల్ 43Bని చేర్చింది. 86వ సవరణ (2002) ఆర్టికల్ 45ని ఆరు సంవత్సరాల లోపు పిల్లలకు బాల్య సంరక్షణ, విద్య అందించే ప్రయత్నంగా మార్చి, ఆరు నుంచి పద్నాలుగేళ్ల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను మూడో భాగంలో ఆర్టికల్ 21Aగా చేర్చింది.

తరచూ అడిగే మూడు వైరుధ్యాలు. మొదటిది, ప్రాథమిక హక్కులు న్యాయసమ్మతమైనవి, ఆదేశిక సూత్రాలు కావు. రెండవది, గోలక్‌నాథ్ కేసు (1967), కేశవానంద భారతి కేసు (1973)లలో ఈ రెండింటి సమతుల్యతపై వాదనలు జరిగాయి; కేశవానందలో ఆర్టికల్ 31C కొంతవరకు సమర్థనకు నిలిచింది, మినర్వా మిల్స్ కేసు (1980) మూడో, నాలుగో భాగాల మధ్య సామరస్యం మౌలిక నిర్మాణంలో భాగమని తీర్పు చెప్పింది. మూడవది, గ్రామ పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేయమని రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు చెప్పే ఆర్టికల్ 40 వల్లే 73వ సవరణకు మూలం.

5. IVA భాగం: ప్రాథమిక విధులు (ఆర్టికల్ 51A)

ప్రాథమిక విధులను స్వరణ్ సింగ్ కమిటీ సిఫారసుపై 42వ సవరణ (1976) ద్వారా చేర్చారు. మొదట పది విధులు ఉండేవి. 86వ సవరణ (2002) పదకొండో విధిని (k) చేర్చింది: ఆరు నుంచి పద్నాలుగేళ్ల పిల్లలకు తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులు విద్యావకాశాలు కల్పించాలి; ఇది 2010 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమలు. విధులు పౌరులకు వర్తిస్తాయి; కోర్టు వాటిని నేరుగా అమలు చేయించదు.

కీలక పదాల ద్వారా నేర్చుకోండి:

1. (a) రాజ్యాంగాన్ని పాటించడం, జాతీయ పతాకం, జాతీయ గీతాన్ని గౌరవించడం.
2. (b) స్వాతంత్ర్య పోరాట ఆదర్శాలను ఆదరించడం.
3. (c) సార్వభౌమత్వం, ఐక్యత, సమగ్రతను కాపాడటం.
4. (d) దేశ రక్షణ, పిలిచినప్పుడు జాతీయ సేవ.
5. (e) సామరస్యం, సోదరభావం పెంపొందించడం; స్త్రీల గౌరవానికి భంగకరమైన ఆచారాలను విడిచిపెట్టడం.
6. (f) మిశ్రమ సంస్కృతి వారసత్వాన్ని విలువైనదిగా భావించి కాపాడటం.
7. (g) అడవులు, సరస్సులు, నదులు, వన్యప్రాణులతో సహా సహజ పర్యావరణాన్ని కాపాడటం, జీవుల పట్ల కరుణ.
8. (h) శాస్త్రీయ దృక్పథం, మానవతావాదం, ప్రశ్నించే, సంస్కరించే స్ఫూర్తిని పెంపొందించడం.
9. (i) ప్రభుత్వ ఆస్తులను కాపాడటం, హింసను విడిచిపెట్టడం.
10. (j) అన్ని రంగాల్లో శ్రేష్ఠత కోసం కృషి.
11. (k) తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులు ఆరు నుంచి పద్నాలుగేళ్ల పిల్లలకు విద్యావకాశాలు కల్పించడం.

విధుల్లో ఆస్తి హక్కు లేదా ఓటు వేయడం ఉన్నాయని చెప్పే ఎంపిక ఉచ్చు; పాఠంలో అవి లేవు.

6. కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం: రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, మంత్రిమండలి

రాష్ట్రపతి. ఆర్టికల్ 52 రాష్ట్రపతి ఉంటారని చెబుతుంది. ఆర్టికల్ 53 కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి అప్పగిస్తుంది; ఆయన దాన్ని నేరుగా లేదా తన కింది అధికారుల ద్వారా వినియోగిస్తారు. ఆర్టికల్ 54 ప్రకారం పార్లమెంటు ఉభయ సభల ఎన్నికైన సభ్యులు, రాష్ట్రాల శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు (ఢిల్లీ జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం, పుదుచ్చేరి కేంద్రపాలిత ప్రాంతంతో సహా) ఉన్న ఎలక్టోరల్ కాలేజీ ఆయనను ఎన్నుకుంటుంది. ఆర్టికల్ 55 ప్రాతినిధ్యంలో ఏకరూపతను కోరుతుంది; దామాషా ప్రాతినిధ్యం, ఏకసంక్రమణీయ ఓటు, రహస్య బ్యాలెట్ వాడతారు. నామినేటెడ్ పార్లమెంటు సభ్యులు, శాసనమండలి సభ్యులు ఓటు వేయరు.

ఆర్టికల్ 58 అర్హతలు: భారత పౌరుడు, కనీసం ముప్పై ఐదేళ్ల వయసు, లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యే అర్హత, లాభదాయక పదవి లేకపోవడం. పదవీకాలం ఐదేళ్లు (ఆర్టికల్ 56); వారసుడు పదవి చేపట్టే వరకు కొనసాగుతారు. ఆర్టికల్ 61 ప్రకారం రాజ్యాంగ ఉల్లంఘనకు అభిశంసన: ఏదైనా సభ ఆరోపణ ప్రవేశపెట్టవచ్చు; సభ మొత్తం సభ్యుల్లో కనీసం నాలుగో వంతు సంతకాలతో పద్నాలుగు రోజుల నోటీసు ఇచ్చాక తీర్మానం ప్రవేశపెట్టాలి, అది మొత్తం సభ్యత్వంలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందాలి. మరో సభ విచారణ జరుపుతుంది; అక్కడ మొత్తం సభ్యత్వంలో మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో ఆరోపణ రుజువైందని తీర్మానిస్తే రాష్ట్రపతి తొలగింపు జరుగుతుంది. ఖాళీ ఏర్పడితే ఆరు నెలల్లో ఎన్నిక జరగాలి (ఆర్టికల్ 62).

ఆర్టికల్ 72 క్షమాభిక్ష, శిక్ష వాయిదా, తగ్గింపు, మార్పు అధికారాలను కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్రపతికి ఇస్తుంది. ఆర్టికల్ 123 పార్లమెంటు సమావేశంలో లేనప్పుడు ఆర్డినెన్సులు జారీ చేసే అధికారం ఇస్తుంది; ఆర్డినెన్సుకు చట్టం శక్తి ఉంటుంది, కానీ రెండు సభల ముందు ఉంచాలి, పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాలకు, లేదా అంతకు ముందే తిరస్కరణ తీర్మానాలు ఆమోదమైతే, అది రద్దవుతుంది.

ఉపరాష్ట్రపతి. ఆర్టికల్ 63 ఈ పదవిని సృష్టిస్తుంది. ఆర్టికల్ 64 ఉపరాష్ట్రపతిని రాజ్యసభ పదవీరీత్యా ఛైర్మన్‌గా చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 66 ప్రకారం ఎలక్టోరల్ కాలేజీ పార్లమెంటు ఉభయ సభల సభ్యులు (ఎన్నికైన, నామినేటెడ్ ఇద్దరూ); ఏకసంక్రమణీయ ఓటు పద్ధతి; అర్హత పౌరసత్వం, ముప్పై ఐదేళ్ల వయసు, రాజ్యసభ సభ్యునిగా ఎన్నికయ్యే అర్హత. పదవీకాలం ఐదేళ్లు (ఆర్టికల్ 67). రాజ్యసభ తీర్మానం (అప్పటి సభ్యులందరి మెజారిటీతో), లోక్‌సభ అంగీకారంతో, పద్నాలుగు రోజుల నోటీసుతో ఉపరాష్ట్రపతిని తొలగించవచ్చు.

మంత్రిమండలి. ఆర్టికల్ 74(1) ప్రకారం రాష్ట్రపతికి సహాయం, సలహా ఇవ్వడానికి ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలో మంత్రిమండలి ఉంటుంది; రాష్ట్రపతి ఆ సలహా ప్రకారం నడుచుకోవాలి; ఆయన పునఃపరిశీలన కోరవచ్చు, పునఃపరిశీలన తర్వాత ఇచ్చిన సలహా ప్రకారం నడుచుకోవాలి. "నడుచుకోవాలి" పదం 42వ సవరణతో, పునఃపరిశీలన నిబంధన 44వ సవరణతో వచ్చాయి. ఆర్టికల్ 75 ప్రకారం ప్రధానమంత్రిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు, ఇతర మంత్రులను ప్రధానమంత్రి సలహాపై నియమిస్తారు. మంత్రిమండలి లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది (ఆర్టికల్ 75(3)). 91వ సవరణ (2003, 2004 జనవరి 1 నుంచి అమలు) మంత్రిమండలి పరిమాణాన్ని లోక్‌సభ సభ్యుల్లో పదిహేను శాతానికి పరిమితం చేసింది (ఆర్టికల్ 75(1A)), ఫిరాయింపు అనర్హతను చేర్చింది (75(1B)).

ఆర్టికల్ 76 అటార్నీ జనరల్ ఆఫ్ ఇండియాను, ఆర్టికల్ 148 కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్‌ను (సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే పద్ధతిలోనే తొలగించగలరు) నిర్దేశిస్తాయి.

7. పార్లమెంటు

ఆర్టికల్ 79 ప్రకారం పార్లమెంటులో రాష్ట్రపతి, రెండు సభలు (రాజ్యసభ, లోక్‌సభ) ఉంటాయి.

అంశం	రాజ్యసభ	లోక్‌సభ
ఆర్టికల్	80	81
గరిష్ఠ సంఖ్య	250 (రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల ప్రతినిధులు 238 + నామినేటెడ్ 12)	550 (రాష్ట్రాల నుంచి 530 + కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల నుంచి 20)
ఎన్నిక	పరోక్షం; ఎన్నికైన ఎమ్మెల్యేలు, ఏకసంక్రమణీయ ఓటు	ప్రత్యక్షం; వయోజన ఓటు హక్కు
కాలపరిమితి	శాశ్వతం; ప్రతి రెండో ఏడాది మూడో వంతు పదవీ విరమణ (83(1))	రద్దు కాకపోతే ఐదేళ్లు (83(2))
కనీస వయసు	30	25
అధ్యక్షత	ఛైర్మన్ (ఉపరాష్ట్రపతి), డిప్యూటీ ఛైర్మన్	స్పీకర్, డిప్యూటీ స్పీకర్

పన్నెండు మంది నామినేటెడ్ సభ్యులు సాహిత్యం, శాస్త్రం, కళ, సమాజసేవలో ప్రత్యేక జ్ఞానం లేదా ఆచరణాత్మక అనుభవం ఉన్నవారు (ఆర్టికల్ 80(3)). అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు లోక్‌సభ కాలాన్ని పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఒక సంవత్సరం చొప్పున, ప్రకటన ముగిశాక ఆరు నెలలకు మించకుండా పొడిగించవచ్చు (ఆర్టికల్ 83(2) నిబంధన). ఆర్టికల్ 85 ప్రకారం రెండు సమావేశాల మధ్య ఆరు నెలలకు మించి విరామం ఉండకూడదు. రాష్ట్రపతి సభలను సమావేశపరుస్తారు, వాయిదా వేస్తారు, లోక్‌సభను రద్దు చేస్తారు.

ఆర్టికల్ 326 వయోజన ఓటు హక్కును, కనీస ఓటు వయసు పద్దెనిమిదిని ఇస్తుంది. 61వ సవరణ (1988లో ఆమోదం, 1989 మార్చి 28 నుంచి అమలు) వయసును ఇరవై ఒకటి నుంచి తగ్గించింది.

శాసన ప్రక్రియ. సాధారణ బిల్లు ఏ సభలోనైనా ప్రారంభం కావచ్చు, రెండు సభలూ ఆమోదించాలి. ప్రతిష్ఠంభన ఏర్పడితే (తిరస్కరణ, సవరణలపై తుది విభేదం, లేదా ఆరు నెలలకు మించి ఆలస్యం) ఆర్టికల్ 108 కింద రాష్ట్రపతి ఉమ్మడి సమావేశం పిలవవచ్చు; ద్రవ్య బిల్లుకు ఇది వర్తించదు. ద్రవ్య బిల్లును ఆర్టికల్ 110 నిర్వచిస్తుంది; దాన్ని లోక్‌సభలోనే ప్రవేశపెట్టాలి; రాజ్యసభ సిఫారసులు మాత్రమే చేయగలదు, లోక్‌సభ వాటిని తిరస్కరించవచ్చు. ఒక బిల్లు ద్రవ్య బిల్లా కాదా అని స్పీకర్ ధ్రువీకరిస్తారు. ఆర్టికల్ 112 వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటన, అంటే బడ్జెట్‌ను కోరుతుంది. ఆర్టికల్ 111 అంగీకారం గురించి; రాష్ట్రపతి ఆమోదాన్ని నిలిపివేయవచ్చు లేదా ద్రవ్యేతర బిల్లును పునఃపరిశీలనకు తిప్పి పంపవచ్చు.

ఫిరాయింపుల నిరోధం. 52వ సవరణ (1985) ద్వారా చేర్చిన పదో షెడ్యూలు ఫిరాయింపు కారణంగా సభ్యుల అనర్హతను నిర్దేశిస్తుంది. 91వ సవరణ (2003) గతంలో ఉన్న చీలిక మినహాయింపును తొలగించింది.

డీలిమిటేషన్, మహిళా సీట్లు. 106వ సవరణ (2023) ఆర్టికల్స్ 330A, 332A, 334Aలను చేర్చింది. లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభలు, ఢిల్లీ శాసనసభలో మహిళలకు రిజర్వు సీట్లు, ఆ సవరణ అమలు తర్వాత జరిగిన మొదటి జనగణన గణాంకాల ఆధారంగా డీలిమిటేషన్ జరిగాక అమలులోకి వస్తాయి, పదిహేనేళ్ల పాటు కొనసాగుతాయి. పరీక్షకు: మూడో వంతు రిజర్వేషన్, డీలిమిటేషన్ తర్వాతే అమలు అనే షరతు గుర్తుంచుకోండి.

8. రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక వర్గం, శాసనవ్యవస్థ

గవర్నర్. ఆర్టికల్ 153 ప్రతి రాష్ట్రానికి గవర్నర్‌ను నిర్దేశిస్తుంది; ఒకే వ్యక్తి రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు కూడా గవర్నర్‌గా ఉండవచ్చు. గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 155), ఆయన రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంతకాలం పదవిలో ఉంటారు; సాధారణ పదవీకాలం ఐదేళ్లు (ఆర్టికల్ 156). ఆర్టికల్ 157 అర్హతలు: భారత పౌరుడు, ముప్పై ఐదేళ్ల వయసు. గవర్నర్ పార్లమెంటు ఏ సభలోనూ, రాష్ట్ర శాసనసభలోనూ సభ్యుడిగా ఉండరాదు (ఆర్టికల్ 158). ఆర్టికల్ 161 రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని విషయాలపై చట్టాల కింద నేరాలకు గవర్నర్‌కు క్షమాభిక్ష, శిక్ష తగ్గింపు అధికారం ఇస్తుంది. సైనిక కోర్టు (కోర్టు మార్షల్) శిక్షలపై అధికారం ఆర్టికల్ 72(1)(a) ప్రకారం రాష్ట్రపతికి మాత్రమే ఉంటుంది; ఇది ఒక ప్రామాణిక ఉచ్చు.

ఆర్టికల్ 163 ప్రకారం గవర్నర్‌కు సహాయం, సలహా కోసం ముఖ్యమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి ఉంటుంది, రాజ్యాంగం గవర్నర్ స్వవివేకంతో పనిచేయాలని కోరిన విషయాలు మినహా. ఆర్టికల్ 164 ప్రకారం ముఖ్యమంత్రిని గవర్నర్ నియమిస్తారు, ఇతర మంత్రులను ముఖ్యమంత్రి సలహాపై నియమిస్తారు, మంత్రులు గవర్నర్ ఇష్టం ఉన్నంతకాలం పదవిలో ఉంటారు. ఆర్టికల్ 164(1A) మంత్రిమండలి పరిమాణాన్ని శాసనసభ సంఖ్యలో పదిహేను శాతానికి పరిమితం చేస్తుంది; కనీసం పన్నెండు మంది మంత్రులు ఉండాలి. ఆర్టికల్ 165 రాష్ట్ర అడ్వకేట్ జనరల్‌ను నిర్దేశిస్తుంది.

రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ. ఆర్టికల్ 168 ప్రకారం శాసనవ్యవస్థలో గవర్నర్, శాసనసభ, కొన్ని రాష్ట్రాల్లో శాసనమండలి ఉంటాయి. ద్విసభ ఉన్న రాష్ట్రాల జాబితాలో ఆంధ్రప్రదేశ్ ఉంది. దాని మండలిని 1985లో రద్దు చేశారు (ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి (రద్దు) చట్టం, 1985), ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనమండలి చట్టం, 2005 (2006 చట్టం 1) ద్వారా పునరుద్ధరించారు; ఈ విషయం రాజ్యాంగ పాఠంలోని ఫుట్‌నోట్లలో ఉంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ సంఖ్యల కోసం (175 మంది సభ్యుల శాసనసభ, 2015 సవరణ తర్వాత 58 మంది సభ్యుల మండలి) AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం వివరణ చూడండి.

అంశం	శాసనసభ	శాసనమండలి
ఆర్టికల్	170	171
సంఖ్య	500కు మించకుండా, 60కు తగ్గకుండా	శాసనసభలో మూడో వంతుకు మించకుండా, 40కు తగ్గకుండా
ఎన్నిక	ప్రత్యక్షం	పరోక్షం: స్థానిక సంస్థలు మూడో వంతు, పట్టభద్రులు పన్నెండో వంతు, ఉపాధ్యాయులు పన్నెండో వంతు, ఎమ్మెల్యేలు మూడో వంతు, మిగిలినవారిని గవర్నర్ నామినేట్ చేస్తారు
కాలపరిమితి	ఐదేళ్లు (ఆర్టికల్ 172)	శాశ్వతం; ప్రతి రెండో ఏడాది మూడో వంతు పదవీ విరమణ
కనీస వయసు	25	30

శాసనసభ తన మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీతో, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదిస్తే, పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా శాసనమండలిని సృష్టించవచ్చు లేదా రద్దు చేయవచ్చు (ఆర్టికల్ 169). అలాంటి చట్టం ఆర్టికల్ 368 ప్రకారం రాజ్యాంగ సవరణగా పరిగణించబడదు. గవర్నర్ సభను సమావేశపరుస్తారు, వాయిదా వేస్తారు, శాసనసభను రద్దు చేస్తారు (ఆర్టికల్ 174). ఆర్టికల్ 200 ప్రకారం గవర్నర్ బిల్లుకు ఆమోదం ఇవ్వవచ్చు, నిలిపివేయవచ్చు, ద్రవ్యేతర బిల్లును తిప్పి పంపవచ్చు, లేదా రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వు చేయవచ్చు; ఆర్టికల్ 201 ప్రకారం రిజర్వు చేసిన బిల్లుపై రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఇవ్వడమో నిలిపివేయడమో చేయాలి, తిప్పి పంపిన బిల్లును ఆరు నెలల్లో పునఃపరిశీలించాలి. ఆర్టికల్ 213 గవర్నర్‌కు ఆర్డినెన్సు అధికారం ఇస్తుంది, ఆర్టికల్ 123 తరహాలోనే, శాసనవ్యవస్థ తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాల పరిమితితో.

9. న్యాయవ్యవస్థ

సుప్రీంకోర్టు. ఆర్టికల్ 124 భారత సుప్రీంకోర్టును ఏర్పాటు చేస్తుంది. రాజ్యాంగం ప్రకారం భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి, పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఎక్కువ సంఖ్య నిర్ణయించే వరకు ఏడుగురికి మించకుండా ఇతర న్యాయమూర్తులు ఉంటారు; ఆ సంఖ్యను చట్టం ద్వారా పెంచారు. సుప్రీంకోర్టు (న్యాయమూర్తుల సంఖ్య) సవరణ చట్టం, 2019 ప్రధాన న్యాయమూర్తి కాకుండా ముప్పై మూడు మంది ఇతర న్యాయమూర్తులను నిర్ణయించింది, 2019 ఆగస్టు 9 నుంచి అమలు (రాజ్యాంగ ఫుట్‌నోట్‌లో పేర్కొన్నట్లు). సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి అరవై ఐదేళ్ల వయసు వరకు పదవిలో ఉంటారు (ఆర్టికల్ 124(2)). నిరూపితమైన దుష్ప్రవర్తన లేదా అసమర్థతపై ఉభయ సభల సంబోధన ద్వారా, ఆర్టికల్ 124(4), న్యాయమూర్తుల (విచారణ) చట్టం ప్రకారం మాత్రమే తొలగించవచ్చు.

నియామక వ్యవస్థ న్యాయమూర్తుల కేసులలో సుప్రీంకోర్టు రూపొందించిన కొలీజియం ఏర్పాటుపై ఆధారపడి ఉంది. 99వ సవరణ (2014) దాని స్థానంలో జాతీయ న్యాయ నియామకాల కమిషన్‌ను (ఆర్టికల్స్ 124A నుంచి 124C) తెచ్చే ప్రయత్నం చేసింది; సుప్రీంకోర్టు అడ్వకేట్స్-ఆన్-రికార్డ్ అసోసియేషన్ కేసులో సుప్రీంకోర్టు 2015 అక్టోబరు 16న దాన్ని కొట్టివేసింది; రాజ్యాంగ పాఠంలో ఈ మేరకు ఫుట్‌నోట్ ఉంది.

సుప్రీంకోర్టు రికార్డు న్యాయస్థానం (ఆర్టికల్ 129). దానికి కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య లేదా రాష్ట్రాల మధ్య వివాదాల్లో మూల అధికార పరిధి (ఆర్టికల్ 131), అప్పీలు పరిధి (ఆర్టికల్స్ 132 నుంచి 134), ప్రత్యేక అనుమతితో అప్పీలు (ఆర్టికల్ 136), సమీక్ష (ఆర్టికల్ 137), రాష్ట్రపతి ప్రశ్న సూచించినప్పుడు సలహా పరిధి (ఆర్టికల్ 143), ఆర్టికల్ 32 కింద రిట్ పరిధి ఉన్నాయి. ఆర్టికల్ 141 ప్రకారం సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించిన చట్టం అన్ని కోర్టులకు కట్టుబడి ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 142 "సంపూర్ణ న్యాయం" కోసం అవసరమైన ఉత్తర్వులు ఇచ్చే అధికారం ఇస్తుంది.

హైకోర్టులు. ఆర్టికల్ 214 ప్రతి రాష్ట్రానికి హైకోర్టు ఉండాలని చెబుతుంది; ఆర్టికల్ 231 రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాలకు ఉమ్మడి హైకోర్టును అనుమతిస్తుంది. హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు; అరవై రెండేళ్లకు పదవీ విరమణ (ఆర్టికల్ 217). ఆర్టికల్ 226 రిట్ల జారీ అధికారం, ఆర్టికల్ 32 కంటే విస్తృతం; ఆర్టికల్ 227 తన పరిధిలోని అన్ని కోర్టులు, ట్రిబ్యునళ్లపై పర్యవేక్షణ అధికారం ఇస్తుంది. ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు 2019 జనవరి 1 నుంచి వేరుగా పనిచేయడం ప్రారంభించింది; నోటిఫికేషన్ క్రమం కోసం పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం వివరణ చూడండి.

అధీన కోర్టులు. జిల్లా న్యాయమూర్తులను హైకోర్టుతో సంప్రదించి గవర్నర్ నియమిస్తారు (ఆర్టికల్ 233); ఆర్టికల్ 235 జిల్లా కోర్టులు, అధీన కోర్టులపై పోస్టింగ్, పదోన్నతి, సెలవుతో సహా నియంత్రణను హైకోర్టుకు ఇస్తుంది. ఆదేశిక సూత్రమైన ఆర్టికల్ 50 న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వర్గం నుంచి వేరు చేయాలని రాజ్యానికి చెబుతుంది.

10. సమాఖ్య విధానం: కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలు

రాజ్యాంగం భారతదేశాన్ని రాష్ట్రాల సమాఖ్య (Union of States) అంటుంది (ఆర్టికల్ 1); దాని సమాఖ్య లక్షణాలకు బలమైన కేంద్రం కళ్లెం వేస్తుంది. సంబంధాలు మూడు రకాలు.

శాసన సంబంధాలు. ఆర్టికల్ 246 అంశాలను ఏడో షెడ్యూలులోని మూడు జాబితాలుగా విభజిస్తుంది: కేంద్ర జాబితా (పార్లమెంటుకు ప్రత్యేక అధికారం), రాష్ట్ర జాబితా (రాష్ట్ర శాసనసభలకు ప్రత్యేక అధికారం), ఉమ్మడి జాబితా (ఇద్దరూ చట్టం చేయవచ్చు, కానీ విభేదం వస్తే ఆర్టికల్ 254 ప్రకారం పార్లమెంటు చట్టం చెల్లుతుంది; ఉమ్మడి అంశంపై రాష్ట్ర చట్టానికి రాష్ట్రపతి ఆమోదం లభిస్తే మినహాయింపు). శాంతి భద్రతలు, పోలీసు రాష్ట్ర జాబితాలో 1, 2 ఎంట్రీలు. విద్య ఉమ్మడి జాబితాలో 25వ ఎంట్రీ; 42వ సవరణ (1976) దీన్ని రాష్ట్ర జాబితా నుంచి మార్చింది. అడవులు (17A), జనాభా నియంత్రణ, కుటుంబ నియంత్రణ (20A) కూడా అదే సవరణతో ఉమ్మడి జాబితాలోకి వచ్చాయి. ఆర్టికల్ 248 అవశిష్ట అధికారాలను పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది.

ప్రత్యేక సందర్భాల్లో రాష్ట్ర జాబితా అంశాలపై పార్లమెంటు చట్టం చేయగలదు: రాజ్యసభ హాజరై ఓటు వేసినవారిలో మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో జాతీయ ప్రయోజనం రీత్యా తీర్మానం చేసినప్పుడు (ఆర్టికల్ 249), అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటన అమలులో ఉన్నప్పుడు (ఆర్టికల్ 250), రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రాష్ట్రాల అంగీకారంతో (ఆర్టికల్ 252), అంతర్జాతీయ ఒప్పందాన్ని అమలు చేయడానికి (ఆర్టికల్ 253), రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగం విఫలమైనప్పుడు (ఆర్టికల్ 356 ప్రకటన, ఆర్టికల్ 357 కింద).

పరిపాలనా సంబంధాలు. ఆర్టికల్ 256 రాష్ట్రాలు కేంద్ర చట్టాలను పాటించాలని కోరుతుంది, ఆ ప్రయోజనం కోసం రాష్ట్రాలకు కేంద్రం ఆదేశాలు ఇవ్వవచ్చు. ఆర్టికల్ 257 జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల సమాచార మార్గాలపై కేంద్ర నియంత్రణను విస్తరిస్తుంది. ఆర్టికల్ 262 అంతర్రాష్ట్ర నదీ జల వివాదాల పరిష్కారానికి, కోర్టుల పరిధిని మినహాయించడానికి పార్లమెంటుకు వీలు కల్పిస్తుంది. ఆర్టికల్ 263 అంతర్రాష్ట్ర మండలి ఏర్పాటుకు రాష్ట్రపతికి అవకాశం ఇస్తుంది.

ఆర్థిక సంబంధాలు. ఆర్టికల్స్ 268 నుంచి 293 పన్నులు, గ్రాంట్ల పంపిణీని నిర్దేశిస్తాయి. ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం ప్రతి ఐదో సంవత్సరం ఒక ఛైర్మన్, నలుగురు ఇతర సభ్యులతో ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి; అది కేంద్ర, రాష్ట్రాల మధ్య నికర పన్ను ఆదాయ పంపిణీని సిఫారసు చేస్తుంది. ఆర్టికల్ 275 రాష్ట్రాలకు సహాయక గ్రాంట్లను ఇస్తుంది. 101వ సవరణ (2016) ఆర్టికల్ 246A, 279Aలతో వస్తు సేవల పన్ను (GST) చట్రాన్ని ప్రవేశపెట్టింది; సంబంధిత ఆర్టికల్స్ 2016 సెప్టెంబరు 16 నుంచి అమలులోకి వచ్చాయి.

కేంద్ర-రాష్ట్ర సంబంధాలను సర్కారియా కమిషన్ (1983), పుంఛీ కమిషన్ (2007) పరిశీలించాయి; పేర్లు, స్థూల అంశం గుర్తుంచుకోండి, వివరాలు కాదు.

11. అత్యవసర పరిస్థితి నిబంధనలు (ఆర్టికల్స్ 352 నుంచి 360)

రకం	ఆర్టికల్	కారణం	పార్లమెంటు ఆమోదం
జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి	352	యుద్ధం, బాహ్య దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు	ఒక నెలలోగా ఉభయ సభల తీర్మానాలు; ఒకసారి ఆరు నెలల చొప్పున కొనసాగింపు
రాష్ట్ర అత్యవసర పరిస్థితి (రాష్ట్రపతి పాలన)	356	రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యం	రెండు నెలలలోగా ఉభయ సభల ఆమోదం; ఆరు నెలల చొప్పున, గరిష్ఠంగా మూడేళ్లు
ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి	360	ఆర్థిక స్థిరత్వం లేదా పరపతికి ముప్పు	రెండు నెలలలోగా ఉభయ సభల ఆమోదం

జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి. 44వ సవరణ (1978) "అంతర్గత కల్లోలం" స్థానంలో "సాయుధ తిరుగుబాటు"ను చేర్చింది, రాష్ట్రపతి అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటించే ముందు కేంద్ర మంత్రివర్గం లిఖితపూర్వక నిర్ణయం అవసరమని చేసింది (ఆర్టికల్ 352(3)). ప్రకటనను ఒక నెలలోగా ఉభయ సభల తీర్మానాల ద్వారా ఆమోదించాలి; ఆమోదించాక ఆరు నెలలు కొనసాగుతుంది; మరిన్ని తీర్మానాల ద్వారా ఆరు నెలల చొప్పున పొడిగించవచ్చు. అత్యవసర పరిస్థితులను 1962 (చైనా ఘర్షణ), 1971 (పాకిస్థాన్‌తో యుద్ధం), 1975 (అంతర్గత కల్లోలం, 1977 వరకు అమలు)లో ప్రకటించారు. యుద్ధం లేదా బాహ్య దురాక్రమణ సమయంలో ఆర్టికల్ 358 ప్రకారం ఆర్టికల్ 19 ఆటోమేటిక్‌గా నిలిచిపోతుంది; ఆర్టికల్ 359 కింద రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వుతో ఇతర హక్కుల అమలును నిలిపివేయవచ్చు, కానీ 20, 21 ఆర్టికల్స్‌ను నిలిపివేయలేరు; ఈ రక్షణను 44వ సవరణ చేర్చింది.

రాష్ట్రపతి పాలన. ఆర్టికల్ 356 ప్రకారం, రాష్ట్ర గవర్నర్ నివేదికపై లేదా ఇతర విధంగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా నడవడం సాధ్యం కాదని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందితే, ఆయన రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విధులను స్వీకరించవచ్చు, శాసనవ్యవస్థ అధికారాలను పార్లమెంటు వినియోగిస్తుందని ప్రకటించవచ్చు; హైకోర్టు అధికారాలను స్వీకరించలేరు. రెండు నెలల్లో ఆమోదం అవసరం; ప్రకటన ఆరు నెలలు అమలులో ఉంటుంది, ఆరు నెలల విరామాలతో గరిష్ఠంగా మూడేళ్ల వరకు పొడిగించవచ్చు. ఎస్.ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994)లో సుప్రీంకోర్టు ప్రకటన న్యాయసమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని తీర్పు చెప్పింది.

ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి. ఆర్టికల్ 360ని ఇప్పటివరకు ప్రకటించలేదు (2026 అక్టోబరు నాటికి మా సమాచారం మేరకు; పరీక్షలో తాజా స్థితి అడిగితే ధృవీకరించండి).

12. రాజ్యాంగ సవరణ (ఆర్టికల్ 368)

ఆర్టికల్ 368(2) ప్రకారం సవరణను పార్లమెంటు ఏ సభలోనైనా బిల్లు ద్వారా ప్రారంభించాలి; అది ప్రతి సభలో మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీతో, హాజరై ఓటు వేసినవారిలో కనీసం మూడింట రెండొంతుల మెజారిటీతో ఆమోదం పొందాలి. తర్వాత రాష్ట్రపతి ఆమోదం ఇస్తారు. కొన్ని మార్పులకు బిల్లు రాష్ట్రపతికి వెళ్లే ముందు కనీసం సగం రాష్ట్రాల శాసనసభల ఆమోదం కూడా అవసరం. అవి: రాష్ట్రపతి ఎన్నిక (ఆర్టికల్స్ 54, 55), కేంద్ర, రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధి (ఆర్టికల్స్ 73, 162), V భాగంలోని IV అధ్యాయం (కేంద్ర న్యాయవ్యవస్థ), VI భాగంలోని V అధ్యాయం (హైకోర్టులు), XI భాగంలోని I అధ్యాయం (శాసన సంబంధాలు), ఏడో షెడ్యూలులోని జాబితాలు, పార్లమెంటులో రాష్ట్రాల ప్రాతినిధ్యం, ఆర్టికల్ 368 స్వయంగా, ఆర్టికల్ 241, 279A వంటివి.

ఆచరణలో సవరణలు మూడు రకాలు. సాధారణ మెజారిటీతో అయ్యేవి: 3, 4 ఆర్టికల్స్ కింద కొత్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటు, ఆర్టికల్ 169 కింద శాసనమండలి నిబంధనలు; ఇవి ఆర్టికల్ 368 సవరణగా పరిగణించబడవు. ప్రత్యేక మెజారిటీ చాలా నిబంధనలకు వర్తిస్తుంది. ప్రత్యేక మెజారిటీతో పాటు సగం రాష్ట్రాల ఆమోదం పైన చెప్పిన సమాఖ్య నిబంధనలకు వర్తిస్తుంది.

సవరణ అధికారంపై ప్రధాన కేసులు క్రమంలో:

కేసు	సంవత్సరం	క్లుప్తంగా తీర్పు
శంకరి ప్రసాద్	1951	పార్లమెంటు సవరణ అధికారం ప్రాథమిక హక్కులకూ వర్తిస్తుంది
సజ్జన్ సింగ్	1965	అదే అభిప్రాయం, 3-2 మెజారిటీతో
గోలక్‌నాథ్	1967	సవరణ ఆర్టికల్ 13 ప్రకారం "చట్టం"; ప్రాథమిక హక్కులను సవరించలేరు (6-5)
కేశవానంద భారతి	1973	పార్లమెంటు సవరించవచ్చు కానీ మౌలిక నిర్మాణాన్ని నాశనం చేయలేదు (13 మంది న్యాయమూర్తులు, 7-6)
ఇందిరా నెహ్రూ గాంధీ వర్సెస్ రాజ్ నారాయణ్	1975	ఆర్టికల్ 329A (39వ సవరణ) మౌలిక నిర్మాణాన్ని ఉల్లంఘించింది
మినర్వా మిల్స్	1980	42వ సవరణలోని కొన్ని భాగాలు (సెక్షన్లు 4, 55) కొట్టివేత

24వ సవరణ (1971) గోలక్‌నాథ్‌కు సమాధానంగా, మూడో భాగంపై పార్లమెంటు అధికారాన్ని నిర్ధారించడానికి ఆర్టికల్ 13(4), 368(1), (3)లను చేర్చింది. 42వ సవరణ (1976) 368(4), (5)లను చేర్చింది; రాజ్యాంగ ఫుట్‌నోట్ చెప్పినట్లు మినర్వా మిల్స్‌లో సుప్రీంకోర్టు వాటిని చెల్లనివిగా ప్రకటించింది.

13. గుర్తుంచుకోవలసిన ముఖ్య సవరణలు

సవరణ	సంవత్సరం	విషయం
1వ	1951	తొమ్మిదో షెడ్యూలు, ఆర్టికల్ 31B; ఆర్టికల్ 19లో మార్పులు
7వ	1956	భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ; A, B, C రాష్ట్రాల వర్గాల రద్దు
24వ	1971	మూడో భాగాన్ని సవరించే పార్లమెంటు అధికారం నిర్ధారణ
32వ	1973	ఆంధ్రప్రదేశ్ కోసం ఆర్టికల్స్ 371D, 371E (1974 జూలై 1 నుంచి అమలు)
42వ	1976	సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత; ప్రాథమిక విధులు; ఆర్టికల్ 74, 368లో మార్పులు
44వ	1978	ఆస్తి మూడో భాగం నుంచి తొలగింపు; ఆర్టికల్ 300A; అత్యవసర రక్షణలు
52వ	1985	పదో షెడ్యూలు, ఫిరాయింపుల నిరోధం
61వ	1988	ఓటు వయసు 21 నుంచి 18కి (1989 మార్చి 28 నుంచి అమలు)
73వ	1992	IX భాగం, పదకొండో షెడ్యూలు (1993 ఏప్రిల్ 24 నుంచి అమలు)
74వ	1992	IXA భాగం, పన్నెండో షెడ్యూలు (1993 జూన్ 1 నుంచి అమలు)
86వ	2002	ఆర్టికల్ 21A; ఆర్టికల్ 51A(k); ఆర్టికల్ 45 మార్పు
91వ	2003	మంత్రులు 15 శాతానికి పరిమితం; కఠిన ఫిరాయింపు చట్టం
97వ	2011	సహకార సంఘాలు, ఆర్టికల్ 19(1)(c), ఆర్టికల్ 43B, IXB భాగం
99వ	2014	NJAC; 2015 అక్టోబరు 16న కొట్టివేత
101వ	2016	వస్తు సేవల పన్ను
102వ	2018	జాతీయ వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్‌కు రాజ్యాంగ హోదా, ఆర్టికల్ 338B
103వ	2019	ఆర్థికంగా బలహీన వర్గాలకు రిజర్వేషన్, ఆర్టికల్స్ 15(6), 16(6)
104వ	2019	SC/ST సీట్ల రిజర్వేషన్ 80 ఏళ్లకు (2030 వరకు) పొడిగింపు; ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేషన్ ముగింపు
105వ	2021	వెనుకబడిన తరగతులను గుర్తించే రాష్ట్ర అధికారం పునరుద్ధరణ (ఆర్టికల్ 342A)
106వ	2023	లోక్‌సభ, శాసనసభల్లో మహిళలకు మూడో వంతు సీట్లు, డీలిమిటేషన్ తర్వాత

104వ సవరణ గురించి: రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 334 ప్రకారం లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభల్లో SC, ST సీట్ల రిజర్వేషన్ రాజ్యాంగం అమలైన నాటి నుంచి ఎనభై ఏళ్ల తర్వాత, అంటే 2030 జనవరి 25న ముగుస్తుంది; ఆంగ్లో-ఇండియన్ నామినేషన్ నిబంధన 2020 జనవరి 25 నుంచి ఆగిపోయింది.

14. రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థలు, పదవులు

రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థను రాజ్యాంగమే సృష్టిస్తుంది; చట్టబద్ధ సంస్థను పార్లమెంటు లేదా రాష్ట్ర చట్టం సృష్టిస్తుంది. ఈ తేడా స్పష్టంగా ఉండాలి; లోకాయుక్త, రాష్ట్ర మానవ హక్కుల కమిషన్, కేంద్ర సమాచార కమిషన్ చట్టబద్ధమైనవి.

సంస్థ	ఆర్టికల్	నియామకం	గమనిక
కేంద్ర ప్రజా సేవా కమిషన్ (UPSC)	315 నుంచి 323	రాష్ట్రపతి	కేంద్ర సర్వీసుల పరీక్షలు
రాష్ట్ర ప్రజా సేవా కమిషన్ (APPSC)	315 నుంచి 323	గవర్నర్	రాష్ట్ర సర్వీసుల పరీక్షలు
ఎన్నికల సంఘం	324	రాష్ట్రపతి (CEC, ఇతర కమిషనర్లు)	పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలు
రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం	243K, 243ZA	గవర్నర్	పంచాయతీ, పురపాలక ఎన్నికలు
ఆర్థిక సంఘం	280	రాష్ట్రపతి	ప్రతి ఐదో ఏడాది
కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్	148	రాష్ట్రపతి	సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి లాగే తొలగింపు
అటార్నీ జనరల్	76	రాష్ట్రపతి	కేంద్ర అత్యున్నత న్యాయ అధికారి
అడ్వకేట్ జనరల్	165	గవర్నర్	రాష్ట్ర న్యాయ అధికారి
SC / ST / వెనుకబడిన తరగతుల కమిషన్లు	338, 338A, 338B	రాష్ట్రపతి	జాతీయ కమిషన్లు

APPSC, ఆర్టికల్స్ 315 నుంచి 323. ఆర్టికల్ 315(1) ప్రకారం కేంద్రానికి ఒక ప్రజా సేవా కమిషన్, ప్రతి రాష్ట్రానికి ఒక ప్రజా సేవా కమిషన్ ఉంటాయి. ఆర్టికల్ 316 ప్రకారం రాష్ట్ర కమిషన్ ఛైర్మన్, సభ్యులను గవర్నర్ నియమిస్తారు. సభ్యుల్లో వీలైనంత వరకు సగం మంది నియామకం నాటికి ప్రభుత్వం కింద కనీసం పదేళ్లు పదవిలో ఉన్నవారై ఉండాలి. రాష్ట్ర కమిషన్ సభ్యుని పదవీకాలం ఆరు సంవత్సరాలు లేదా అరవై రెండేళ్ల వయసు, ఏది ముందైతే అది; కేంద్ర కమిషన్‌కు అరవై ఐదేళ్లు. పదవీకాలం ముగిశాక పునర్నియామకం ఉండదు (ఆర్టికల్ 316(3)). ఆర్టికల్ 317 ప్రకారం సభ్యుడు దుష్ప్రవర్తనకు పాల్పడితే, రాష్ట్రపతి సూచనపై సుప్రీంకోర్టు విచారణ జరిపి తొలగించాలని నివేదిక ఇచ్చాకే రాష్ట్రపతి తొలగిస్తారు; దివాలా తీసినవారిని, పదవి బయట వేతన ఉద్యోగం చేసేవారిని, మానసిక లేదా శారీరక అసమర్థులను రాష్ట్రపతి నేరుగా తొలగించవచ్చు. ఆర్టికల్ 319 పదవీ విరమణ తర్వాత ఉద్యోగాలను పరిమితం చేస్తుంది: రాష్ట్ర కమిషన్ ఛైర్మన్ కేంద్ర కమిషన్ ఛైర్మన్ లేదా సభ్యుడిగా, లేదా మరో రాష్ట్ర కమిషన్ ఛైర్మన్‌గా నియమితుడు కావచ్చు, కానీ ప్రభుత్వంలో ఇతర ఉద్యోగాలకు కాదు. ఆర్టికల్ 320 విధులను నిర్దేశిస్తుంది: సర్వీసులకు నియామక పరీక్షలు నిర్వహించడం; నియామక పద్ధతులు, నియామక సూత్రాలు, పదోన్నతి, బదిలీ, క్రమశిక్షణ చర్యల విషయాల్లో సంప్రదింపులు. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014లోని సెక్షన్ 83 ప్రకారం ఉన్న రాష్ట్ర కమిషన్ ఆంధ్రప్రదేశ్ కమిషన్ అయింది; వివరాలు AP పాలిటీ నోట్స్లో ఉన్నాయి. పరీక్షలోని గ్రూపుల తేడాల కోసం APPSC గ్రూప్ 1, 2, 3, 4 తేడాలు చూడండి.

రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం. ఆర్టికల్ 243K పంచాయతీ ఎన్నికల పర్యవేక్షణ, నిర్దేశం, నియంత్రణను గవర్నర్ నియమించే రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘానికి అప్పగిస్తుంది; ఆయనను హైకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే పద్ధతిలో తప్ప తొలగించరాదు, నియామకం తర్వాత ఆయన సేవా షరతులను ఆయనకు ప్రతికూలంగా మార్చరాదు. ఆర్టికల్ 243ZA ఇదే పురపాలక సంస్థలకు వర్తింపజేస్తుంది. తరచూ వచ్చే గందరగోళం ఈ సంఘానికి, ఆర్టికల్ 324 కింద ఉన్న భారత ఎన్నికల సంఘానికి మధ్య: తరువాతిది పార్లమెంటు, రాష్ట్ర శాసనసభలు, రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నికలను నిర్వహిస్తుంది; రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం శాసనసభ ఎన్నికలు నిర్వహించదు.

ఆర్థిక సంఘం. ఆర్టికల్ 280 ప్రకారం ప్రతి ఐదో సంవత్సరం లేదా అంతకు ముందే ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి. ఆర్టికల్ 243I కింద ఉన్న రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం వేరే సంస్థ.

15. ఆంధ్రప్రదేశ్, రాజ్యాంగం: ఆర్టికల్స్ 371D, 371E

ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు ప్రత్యేకమైన ప్రధాన రాజ్యాంగ ఆర్టికల్ 371D. దీన్ని 32వ సవరణ (1973) ద్వారా ఆర్టికల్ 371Eతో పాటు 1974 జూలై 1 నుంచి అమలులోకి వచ్చేలా చేర్చారు; ఇది తెలంగాణ, జై ఆంధ్ర ఉద్యమాల నేపథ్యంలో వచ్చింది. చారిత్రక నేపథ్యం ఆంధ్ర ఉద్యమం, ఏర్పాటు గైడ్లో ఉంది.

ఆర్టికల్ 371D ఏం చెబుతుంది. రాష్ట్రపతి, ప్రతి రాష్ట్ర అవసరాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని, ఉత్తర్వు ద్వారా ఆ రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలు, సౌకర్యాలు కల్పించవచ్చు. క్లాజు (2) ఉత్తర్వులో ఏముండవచ్చో చెబుతుంది: సివిల్ పోస్టులను స్థానిక కేడర్లుగా ఏర్పాటు చేయడం, ప్రత్యక్ష నియామకాలకు, విశ్వవిద్యాలయాలు, విద్యాసంస్థల్లో ప్రవేశాలకు "స్థానిక ప్రాంతం"గా ఏ భాగాన్ని పరిగణించాలో నిర్దేశించడం, ఆ స్థానిక ప్రాంతంలో నివసించిన లేదా చదివిన అభ్యర్థులకు ప్రాధాన్యత లేదా రిజర్వేషన్ పరిమాణం నిర్ణయించడం. క్లాజు (3) రాష్ట్రానికి అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ ఏర్పాటుకు రాష్ట్రపతికి అవకాశం ఇస్తుంది; క్లాజు (4) ఆ ఉత్తర్వులో ఏముండవచ్చో చెబుతుంది. క్లాజు (7) ప్రకారం ఆ ట్రిబ్యునల్‌పై హైకోర్టుకు పర్యవేక్షణ అధికారం లేదు. క్లాజు (8) ట్రిబ్యునల్‌ను రద్దు చేసే అధికారం రాష్ట్రపతికి ఇస్తుంది. క్లాజు (9) హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో (1956 నవంబరు 1 కు ముందు), ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో (32వ సవరణకు ముందు) జరిగిన నియామకాలు, పోస్టింగులు, బదిలీలను నివాస నిబంధనలు పాటించలేదనే కారణంతో చట్టవిరుద్ధంగా ప్రకటించకుండా రక్షిస్తుంది. క్లాజు (10) ఈ ఆర్టికల్‌కు రాజ్యాంగంలోని ఇతర నిబంధనల కంటే, ఇతర చట్టాల కంటే ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.

2014 మార్పు. ఆంధ్రప్రదేశ్ పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 2014 (సెక్షన్ 97) శీర్షికలో, క్లాజు (1)లో "ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం లేదా తెలంగాణ రాష్ట్రం" అని, క్లాజు (3)లో "ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి, తెలంగాణ రాష్ట్రానికి" అని 2014 జూన్ 2 నుంచి మార్చింది. కాబట్టి ఇప్పుడు ఈ ఆర్టికల్ రెండు రాష్ట్రాలకు వర్తిస్తుంది.

సాంబమూర్తి కేసు. పి. సాంబమూర్తి వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం ((1987) 1 SCC 362)లో సుప్రీంకోర్టు ఆర్టికల్ 371D క్లాజు (5)ని, దాని ప్రొవిసోతో పాటు, రాజ్యాంగ విరుద్ధం, చెల్లనిది అని ప్రకటించింది. క్లాజు (5) అడ్మినిస్ట్రేటివ్ ట్రిబ్యునల్ ఉత్తర్వును సవరించే లేదా రద్దు చేసే అధికారం రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి ఇచ్చేది; అది న్యాయసమీక్షను దెబ్బతీస్తుందని కోర్టు తీర్పు చెప్పింది. రాజ్యాంగ పాఠంలో ఈ ప్రకటనను సూచించే ఫుట్‌నోట్ ఉంది. ఇది వచ్చే అవకాశం ఉన్న ప్రశ్న: ఆర్టికల్ ఉంది, కానీ ఒక క్లాజు కొట్టివేయబడింది.

ఆర్టికల్ 371E ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఒక విశ్వవిద్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు. రాజ్యాంగ పాఠంలో దీని శీర్షిక "ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కేంద్ర విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పాటు". క్రియను గమనించండి: "చేయవచ్చు". ఈ ఆర్టికల్ స్వయంగా విశ్వవిద్యాలయాన్ని సృష్టించదు.

పాఠంలోని ఇతర అంశాలు. 1956 పునర్వ్యవస్థీకరణ తర్వాత మొదటి ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనసభ కాలపరిమితిపై ఆర్టికల్ 378A ప్రత్యేక ఏర్పాటు చేసింది; దాని శీర్షిక రాజ్యాంగ విషయసూచికలో కనిపిస్తుంది. ఆర్టికల్ 168, దాని ఫుట్‌నోట్లు శాసనమండలి రద్దు, పునరుద్ధరణను చూపిస్తాయి. నాల్గవ షెడ్యూలు రాష్ట్రానికి రాజ్యసభలో 11 స్థానాలు ఇస్తుంది; ఎనిమిదవ షెడ్యూలు తెలుగును గుర్తిస్తుంది. స్థానిక కేడర్లు, జోన్లు సృష్టించిన 1975 రాష్ట్రపతి ఉత్తర్వు, ఆరు సూత్రాల పథకం, పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టంలోని సెక్షన్ల కోసం పైన లింకు ఇచ్చిన రెండు వ్యాసాలను చూడండి; వివరాలను రెండుసార్లు కంఠస్థం చేయవద్దు.

16. ఎక్కువ ప్రయోజనకరమైన పోలికలు

రాష్ట్రపతి, గవర్నర్. రాష్ట్రపతిని పరోక్షంగా ఎన్నుకుంటారు; గవర్నర్‌ను రాష్ట్రపతి నియమిస్తారు. ఇద్దరికీ సాధారణ పదవీకాలం ఐదేళ్లు, ఇద్దరికీ కనీసం ముప్పై ఐదేళ్ల వయసు ఉండాలి. గవర్నర్, రాష్ట్రపతి లాగా కాక, నియమించే అధికారం ఇష్టం ఉన్నంతకాలం పదవిలో ఉంటారని ఆర్టికల్ 156(1) స్పష్టంగా చెబుతుంది. ఇద్దరూ పార్లమెంటు సభలోగాని, రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థలోగాని సభ్యులు కారాదు.

ద్రవ్య బిల్లు, ఆర్థిక బిల్లు. ఆర్టికల్ 110 కింద ద్రవ్య బిల్లు కేవలం ద్రవ్య అంశాలనే కలిగి ఉంటుంది, లోక్‌సభలో మాత్రమే ప్రారంభమవుతుంది, రాజ్యసభకు సలహా అధికారం మాత్రమే ఉంటుంది. ఆర్టికల్ 117 ప్రకారం, ఆర్టికల్ 110(1)లో (a) నుంచి (f) వరకు ఉన్న ద్రవ్య అంశాలను కలిగిన బిల్లుకు రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం; దాన్ని రాజ్యసభలో ప్రవేశపెట్టలేరు, అది స్వచ్ఛమైన ద్రవ్య బిల్లు కాకపోయినా.

ఆర్డినెన్సు, చట్టం. ఆర్టికల్ 123 లేదా 213 కింద ఆర్డినెన్సుకు చట్టం శక్తి ఉంటుంది, కానీ అది తాత్కాలికం; ముందే తిరస్కరించకపోతే తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాలకు ముగుస్తుంది.

రిట్ పరిధి. ఆర్టికల్ 32 ప్రాథమిక హక్కులకే పరిమితం; ఆర్టికల్ 226 ప్రాథమిక హక్కులకు, "ఇతర ఏ ప్రయోజనానికైనా" వర్తిస్తుంది. ఆర్టికల్ 32 స్వయంగా ఒక ప్రాథమిక హక్కు; ఆర్టికల్ 226 కాదు.

రాజ్యాంగబద్ధ, చట్టబద్ధ. రాజ్యాంగబద్ధం: UPSC, APPSC, ఎన్నికల సంఘం, రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, ఆర్థిక సంఘం, CAG. చట్టబద్ధ లేదా రాజ్యాంగేతర: లోకాయుక్త, మానవ హక్కుల కమిషన్లు, సమాచార కమిషన్లు, నీతి ఆయోగ్ (కార్యనిర్వాహక నిర్ణయంతో ఏర్పాటైంది).

17. పరీక్షలో సాధారణ ఉచ్చులు

1. ఆమోదం, అమలు. 1949 నవంబరు 26, 1950 జనవరి 26.
2. 1976లో చేర్చిన పదాలు. సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత 42వ సవరణ నుంచి; ప్రాథమిక విధులు కూడా అదే చట్టం నుంచి.
3. ఆస్తి. ఇది ఆర్టికల్ 300A కింద రాజ్యాంగ హక్కు, ప్రాథమిక హక్కు కాదు; ఆర్టికల్ 19(1)(f) తొలగించారు.
4. విధుల సంఖ్య. ఇప్పుడు పదకొండు, మొదట పది.
5. ఆర్టికల్ 21A, ఆర్టికల్ 45. ఆరు నుంచి పద్నాలుగేళ్లకు విద్య హక్కు (21A); ఆరేళ్ల లోపు బాల్య సంరక్షణ ఆదేశిక సూత్రం (45).
6. గవర్నర్ పదవీకాలం. సాధారణ కాలం ఐదేళ్లు, కానీ రాష్ట్రపతి ఇష్టం ఉన్నంతకాలం పదవిలో ఉంటారు; కాబట్టి న్యాయమూర్తి వయోపరిమితి లాగా నిర్ణీత కాలం కాదు.
7. రాజ్యసభ సంఖ్యలు. ఆర్టికల్ 80 ప్రకారం గరిష్ఠం 250 (238 + 12 నామినేటెడ్). ప్రస్తుత సభ్యుల సంఖ్య నాల్గవ షెడ్యూలు కేటాయింపులపై ఆధారపడి తక్కువగా ఉండవచ్చు; ప్రశ్న గరిష్ఠాన్ని అడుగుతోందా, ప్రస్తుత సంఖ్యనా అని చదవండి.
8. రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, భారత ఎన్నికల సంఘం. వేర్వేరు ఆర్టికల్స్ (243K, 324), వేర్వేరు ఎన్నికలు.
9. 371D, 371E. ఉద్యోగ, విద్యా అవకాశాలు, విశ్వవిద్యాలయం.
10. రాష్ట్రపతి పాలన గరిష్ఠ కాలం. ఆరు నెలల దశల్లో మూడేళ్లు; రెండు నెలల్లో ఆమోదం.

18. ఏడు రోజుల పునశ్చరణ ప్రణాళిక

• రోజు 1. రాజ్యాంగ సభ తేదీలు, ప్రవేశిక, షెడ్యూళ్లు.
• రోజు 2. మూడో భాగం: వర్గాల పట్టికను జ్ఞాపకం నుంచి గీయండి, తర్వాత రిట్లు.
• రోజు 3. నాలుగో భాగం, IVA భాగం, సవరణ సంవత్సరాలతో.
• రోజు 4. రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, మంత్రిమండలి; పార్లమెంటు పట్టిక.
• రోజు 5. గవర్నర్, రాష్ట్ర శాసనవ్యవస్థ, హైకోర్టు, సుప్రీంకోర్టు.
• రోజు 6. సమాఖ్య విధానం, అత్యవసర పరిస్థితి, ఆర్టికల్ 368, కేసుల పట్టిక.
• రోజు 7. రాజ్యాంగబద్ధ సంస్థలు, ఆర్టికల్ 371D, 371E, తర్వాత నోట్స్ లేకుండా పది ప్రశ్నలు.

ప్రతిరోజూ ముగింపులో ముందు ఆర్టికల్ నంబరు, తర్వాత అంశం రాసి చూడండి; ఈ సబ్జెక్టులో ప్రశ్నలు రెండు దిశల్లో వస్తాయి.

పరీక్షకు ముఖ్య వాస్తవాలు

• రాజ్యాంగం 1949 నవంబరు 26న ఆమోదం; 1950 జనవరి 26న అమలు. ముసాయిదా కమిటీ 1947 ఆగస్టు 29న ఏర్పాటు.
• 42వ సవరణ (1976, 1977 జనవరి 3 నుంచి అమలు): ప్రవేశికలో సామ్యవాద, లౌకిక, సమగ్రత; ప్రాథమిక విధులు.
• ఆస్తి హక్కు: 44వ సవరణ ద్వారా ఆర్టికల్ 31 తొలగింపు, ఆర్టికల్ 300A చేరిక (1979 జూన్ 20 నుంచి).
• ఆర్టికల్ 21A (ఆరు నుంచి పద్నాలుగేళ్ల వారికి ఉచిత, నిర్బంధ విద్య), విధి 51A(k): 86వ సవరణ, 2002, 2010 ఏప్రిల్ 1 నుంచి.
• రాష్ట్రపతి: 35 ఏళ్లు, ఐదేళ్ల పదవీకాలం, ఆర్టికల్ 61 కింద అభిశంసనకు మొత్తం సభ్యత్వంలో మూడింట రెండొంతులు. ఉపరాష్ట్రపతి: 35 ఏళ్లు, ఐదేళ్ల పదవీకాలం.
• రాజ్యసభ గరిష్ఠం 250 (238 + 12 నామినేటెడ్). లోక్‌సభ గరిష్ఠం 550 (530 + 20).
• ఓటు వయసు 18: 61వ సవరణ (1988లో ఆమోదం, 1989 మార్చి 28 నుంచి అమలు).
• మంత్రిమండలి సభ సంఖ్యలో 15 శాతానికి పరిమితం (91వ సవరణ; 2004 జనవరి 1 నుంచి).
• సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి 65 ఏళ్లకు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తి 62 ఏళ్లకు, రాష్ట్ర PSC సభ్యుడు 62 ఏళ్లకు లేదా ఆరేళ్ల తర్వాత పదవీ విరమణ.
• అత్యవసర పరిస్థితులు: ఆర్టికల్ 352 (జాతీయ), 356 (రాష్ట్ర), 360 (ఆర్థిక, ఇప్పటివరకు ప్రకటించలేదు).
• ఆర్టికల్ 368 సవరణ పద్ధతిని నిర్దేశిస్తుంది; కేశవానంద భారతి (1973) మౌలిక నిర్మాణ సూత్రాన్ని ప్రతిపాదించింది.
• 73వ సవరణ 1993 ఏప్రిల్ 24 నుంచి, 74వ సవరణ 1993 జూన్ 1 నుంచి అమలు.
• ఆర్టికల్ 371D (32వ సవరణ, 1974 జూలై 1 నుంచి అమలు); క్లాజు (5) సాంబమూర్తి (1987)లో కొట్టివేత; 2014 చట్టంతో తెలంగాణకూ విస్తరణ.
• ఆర్టికల్ 371E: ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విశ్వవిద్యాలయ ఏర్పాటుకు పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చు.
• ఆంధ్రప్రదేశ్‌కు రాజ్యసభలో 11 స్థానాలు (నాల్గవ షెడ్యూలు); తెలుగు ఎనిమిదో షెడ్యూలులో 21వ ఎంట్రీ.

10 ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు

1. ప్రవేశికలో "సామ్యవాద", "లౌకిక" పదాలను చేర్చిన సవరణ ఏది? a) 24వ b) 42వ c) 44వ d) 52వ జవాబు: b.

2. పంచాయతీ ఎన్నికల కోసం రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘాన్ని ఏ ఆర్టికల్ నిర్దేశిస్తుంది? a) 243A b) 243K c) 315 d) 324 జవాబు: b.

3. ఆస్తి హక్కు ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉంది? a) ఆర్టికల్ 19(1)(f) b) ఆర్టికల్ 31 c) ఆర్టికల్ 300A d) ఆర్టికల్ 21A జవాబు: c.

4. ఆర్టికల్ 61 ప్రకారం రాష్ట్రపతి అభిశంసన ఆరోపణకు ఏ మెజారిటీతో తీర్మానం ఆమోదం పొందాలి? a) హాజరైన సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీ b) మొత్తం సభ్యత్వంలో మెజారిటీ c) సభ మొత్తం సభ్యత్వంలో మూడింట రెండొంతులు d) హాజరైనవారిలో మూడింట మూడొంతులు జవాబు: c.

5. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 371D దేనికి సంబంధించింది? a) ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో విశ్వవిద్యాలయం b) ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో సమాన అవకాశాలు c) నాగాలాండ్‌కు ప్రత్యేక ఏర్పాట్లు d) అస్సాం గిరిజన ప్రాంతాలు జవాబు: b.

6. సాంబమూర్తి కేసు (1987)లో ఆర్టికల్ 371Dలోని ఏ క్లాజును కొట్టివేశారు? a) క్లాజు (1) b) క్లాజు (3) c) క్లాజు (5) d) క్లాజు (10) జవాబు: c.

7. రాజ్యసభ గరిష్ఠ సభ్యుల సంఖ్య ఎంత? a) 238 b) 240 c) 250 d) 275 జవాబు: c.

8. రాష్ట్ర ప్రజా సేవా కమిషన్ సభ్యుడు ఆరేళ్లు లేదా ఏ వయసు వరకు పదవిలో ఉంటారు? a) 58 b) 60 c) 62 d) 65 జవాబు: c.

9. రాజ్యాంగం కింద ఇప్పటివరకు ప్రకటించని అత్యవసర పరిస్థితి ఏది? a) ఆర్టికల్ 352 కింద జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి b) ఆర్టికల్ 356 కింద రాష్ట్రపతి పాలన c) ఆర్టికల్ 360 కింద ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితి d) యుద్ధ కారణంగా అత్యవసర పరిస్థితి జవాబు: c.

10. మౌలిక నిర్మాణ సూత్రాన్ని ఏ కేసులో ప్రతిపాదించారు? a) గోలక్‌నాథ్ (1967) b) కేశవానంద భారతి (1973) c) మినర్వా మిల్స్ (1980) d) శంకరి ప్రసాద్ (1951) జవాబు: b.

తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు

ప్రవేశిక రాజ్యాంగంలో భాగమా? అవును. కేశవానంద భారతి (1973)లో సుప్రీంకోర్టు అలా తీర్పు చెప్పింది; ప్రవేశికను సవరించవచ్చు, అయితే మౌలిక నిర్మాణాన్ని నాశనం చేయలేరు.

ఆర్టికల్ 32, ఆర్టికల్ 226 మధ్య తేడా ఏమిటి? ఆర్టికల్ 32 ప్రాథమిక హక్కుల కోసం సుప్రీంకోర్టును ఆశ్రయించే హక్కు, అది స్వయంగా ప్రాథమిక హక్కు. ఆర్టికల్ 226 హైకోర్టుకు ప్రాథమిక హక్కుల కోసం, ఇతర ఏ ప్రయోజనం కోసమైనా రిట్లు జారీ చేసే అధికారం ఇస్తుంది.

ప్రాథమిక విధులను కోర్టు అమలు చేయిస్తుందా? నేరుగా కాదు. అవి ఆర్టికల్ 51Aలో పౌరుల కోసం ఉన్నాయి; చట్టం లేకుండా కోర్టు వాటిని అమలు చేయించలేదు.

ఆంధ్రప్రదేశ్ అభ్యర్థులకు ఆర్టికల్ 371D ఎందుకు ముఖ్యం? రాష్ట్రంలో ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, విద్యలో స్థానిక ప్రాంత ప్రాధాన్యతకు ఇది రాజ్యాంగ ఆధారం; 2014 చట్టం దీన్ని తెలంగాణకూ విస్తరించింది.

ఆర్టికల్ 371E అంటే ఏమిటి? ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఒక విశ్వవిద్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి పార్లమెంటు చట్టం చేయవచ్చని ఇది చెబుతుంది.

ప్రాథమిక విధులు ఎన్ని? పదకొండు. 1976లో పది చేర్చారు, 2002లో 86వ సవరణ పదకొండోదాన్ని చేర్చింది.

రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం శాసనసభ ఎన్నికలు నిర్వహిస్తుందా? లేదు. ఆర్టికల్ 243K పంచాయతీ ఎన్నికలకు, ఆర్టికల్ 243ZA పురపాలక ఎన్నికలకు సంబంధించినవి. రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలను ఆర్టికల్ 324 కింద భారత ఎన్నికల సంఘం నిర్వహిస్తుంది.

APPSC అభ్యర్థి తెలుసుకోవలసిన రాజ్యాంగ పదవులు ఏవి? ప్రజా సేవా కమిషన్ (ఆర్టికల్స్ 315 నుంచి 323), రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం, ఆర్థిక సంఘం, గవర్నర్, అడ్వకేట్ జనరల్, కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్.

సంబంధిత వ్యాసాలు

• AP పాలిటీ, పంచాయతీ రాజ్ నోట్స్: APPSC, SI
• AP పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం 2014 వివరణ
• ఆంధ్ర ఉద్యమం నుంచి 1956, 2014 వరకు ఏర్పాటు చరిత్ర
• APPSC గ్రూప్ 1, 2, 3, 4 తేడాలు
• APPSC, DSC, AP పోలీస్ కోసం భారత చరిత్ర నోట్స్
• ఈ వ్యాసం ఇంగ్లీష్ వెర్షన్

pareeksha.in లో ప్రాక్టీస్ చేయండి

ఈ నోట్స్‌ను ఒకసారి చదివాక, pareeksha.inలో సమయం పెట్టి పాలిటీ సెట్ రాయండి, ప్రతి తప్పు జవాబును దాని ఆర్టికల్ నంబరుతో సరిచూసుకోండి. ప్లాట్‌ఫామ్‌లో 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams, 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్నాయి. న్యాయమూర్తుల సంఖ్య, ఖాళీలు, పరీక్ష విధానం వంటి కాలానుగుణ అంశాల కోసం తాజా అధికారిక నోటిఫికేషన్ చూడండి.

మూలాలు మరియు ధృవీకరణ

ఈ సవరణ కోసం తెరిచిన పేజీలు:

• భారత రాజ్యాంగం, శాసన విభాగం, న్యాయ, న్యాయ మంత్రిత్వ శాఖ (ద్విభాషా పాకెట్ ముద్రణ, 2024 మే 1 నాటికి, 106వ సవరణ వరకు నవీకరణ): ప్రవేశిక; ఆర్టికల్స్ 1, 12 నుంచి 35, 36 నుంచి 51, 51A, 52 నుంచి 78, 79 నుంచి 123, 124 నుంచి 151, 153 నుంచి 213, 214 నుంచి 237, 243K, 246 నుంచి 263, 280, 315 నుంచి 324, 326, 330A నుంచి 334A, 352 నుంచి 360, 368, 371D, 371E; నాల్గవ, ఏడవ, ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ షెడ్యూళ్లు; సవరణ సంవత్సరాలు, తీర్పుల కోసం ఫుట్‌నోట్లు.
• మౌలిక నిర్మాణ సిద్ధాంతం, భారత రాజ్యాంగ సభ, భారత ప్రాథమిక విధులపై వికీపీడియా పేజీలు (కేసుల సంవత్సరాలు, సభ తేదీలు, విధుల మూలం కోసం మాత్రమే సరిచూపు).

ప్రాథమిక మూలంలో ధృవీకరించనివి, పాఠంలో జాగ్రత్తగా చెప్పినవి: ఆర్టికల్ 22(2) లోని 24 గంటల నియమం పదజాలం, రిట్ల పాఠ్యపుస్తక జాబితా (ప్రామాణిక పాఠం, క్లుప్తంగా చదివాం); ఆర్టికల్ 32ను రాజ్యాంగ ఆత్మ, హృదయం అని పిలవడం (అంబేడ్కర్‌కు ఆపాదించే పాఠ్యపుస్తక ప్రస్తావన, రాజ్యాంగ సభ చర్చల్లో పరిశీలించలేదు); 1962, 1971, 1975 అత్యవసర పరిస్థితి సంవత్సరాలు, సర్కారియా, పుంఛీ కమిషన్ల సంవత్సరాలు (ప్రామాణిక సూచనలు, తెరిచి చూడలేదు); సుప్రీంకోర్టు ప్రస్తుత న్యాయమూర్తుల సంఖ్య (పార్లమెంటు నిర్ణయిస్తుంది, తాజా చట్టం చూడండి). ఆంధ్రప్రదేశ్ శాసనవ్యవస్థ సంఖ్యలు ఈ సైట్‌లోని పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం వివరణ నుంచి తీసుకున్నవి.