భారత చరిత్ర APPSC జనరల్ స్టడీస్‌లో, AP DSC సాధారణ పరిజ్ఞానం, సోషల్ స్టడీస్ అంశాల్లో, AP పోలీస్ కానిస్టేబుల్, SI పేపర్లలో కనిపిస్తుంది. ప్రశ్నలు అరుదుగా సుదీర్ఘ కథనాల గురించి ఉంటాయి. అవి ఒక తేదీ, స్థాపకుడు, స్థలం, ఒప్పందం, చట్టం లేదా వ్యక్తి గురించి అడుగుతాయి, కాలంలో దగ్గరగా ఉండే తప్పు ఎంపికలను ఇస్తాయి. కాలరేఖలతో కూడిన ఒకే నిర్మాణాత్మక గైడ్ మొత్తం సబ్జెక్టును మనసులో నిలుపుకోవడానికి వేగవంతమైన మార్గం; ఈ నోట్స్ ఉద్దేశం అదే: ప్రాచీన, మధ్యయుగ, ఆధునిక భారతాన్ని కాలక్రమంలో, ముఖ్యమైన తేదీలు, పరీక్షకులు ఇష్టపడే ఉచ్చులతో ఒకసారి చదివించడం.
తేదీలను NCERT పాఠ్యపుస్తకాలతో (12వ తరగతి "థీమ్స్ ఇన్ ఇండియన్ హిస్టరీ" సంపుటాలు, 7వ తరగతి "అవర్ పాస్ట్స్ II", 8వ తరగతి "అవర్ పాస్ట్స్ III" అధ్యాయాలు; NCERT సైటు నుంచి తెరిచి చూశాం) సరిచూశాం, ఒక సూచన విజ్ఞానసర్వస్వంతో సరిపోల్చాం. చరిత్రకారులకు భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నచోట "సుమారు" (c.) అని లేదా పరిధిని ఇచ్చాం. ఇవి స్థిరమైన వాస్తవాలు కాబట్టి ఏదీ ప్రస్తుత సంవత్సరంపై ఆధారపడదు, జీవించి ఉన్న ఏ పదవీధారి పేరూ లేదు. AP పేపర్లలో చాలా ప్రాధాన్యం ఉన్న ఆంధ్రప్రదేశ్ అంశం ప్రత్యేక వ్యాసాల్లో ఉంది; వాటిని పునరావృతం చేయకుండా లింకులు ఇచ్చాం: శాతవాహనుల నుంచి తూర్పు చాళుక్యుల వరకు ప్రాచీన ఆంధ్ర, కాకతీయుల నుంచి విజయనగర, కుతుబ్ షాహీల వరకు మధ్యయుగ ఆంధ్ర, ఆంధ్రలో స్వాతంత్ర్య పోరాటం, సంఘ సంస్కరణ, ఆంధ్ర ఉద్యమం నుంచి 1956, 2014 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు.
1. తేదీలు కంఠస్థం చేసే ముందు వాటిని ఎలా చదవాలి
రెండు పద్ధతులు చాలా అజాగ్రత్త తప్పులకు కారణం. మొదటిది, క్రీ.పూ. తేదీలు వెనక్కి లెక్కపడతాయి: క్రీ.పూ. 321 క్రీ.పూ. 261 కంటే ముందు; "321లో మొదలైన" రాజు "261లో యుద్ధం చేసిన" రాజుకంటే ముందువాడు. రెండవది, "సుమారు" అంటే తేదీ అంచనా అని అర్థం; ప్రారంభ సంఘటనకు ఒకే తేదీ ఇచ్చే ప్రశ్న సాధారణంగా పాఠ్యపుస్తక తేదీని వాడుతుంది. ఈ గైడ్ నియమం: పాఠ్యపుస్తక తేదీని, సంఘటనల క్రమాన్ని నేర్చుకోండి; ప్రశ్నలు పరీక్షించేది క్రమాన్నే.
ఆచరణాత్మక పద్ధతి: ఐదు ఆధార తేదీలను తీసుకుని మిగతావన్నీ వాటికి అనుసంధానించండి: 1526 (పానిపట్, మొఘలుల ఆరంభం), 1757 (ప్లాసీ), 1857 (తిరుగుబాటు), 1885 (కాంగ్రెస్), 1947 (స్వాతంత్ర్యం). మధ్యయుగ లేదా ఆధునిక భారతంలోని దాదాపు ఏ సంఘటననైనా "1526కు ముందు", "1526, 1757 మధ్య", "1757, 1857 మధ్య" అని ఒక వర్గంలో ఉంచవచ్చు. పరీక్షలో తేదీ గుర్తుకు రాకపోతే సంఘటనను సరైన వర్గంలో ఉంచితే తరచూ రెండు ఎంపికలు తొలగుతాయి.
2. సింధు (హరప్పా) నాగరికత
NCERT ప్రకారం నాగరికత మొత్తం కాలం సుమారు క్రీ.పూ. 6000 నుంచి క్రీ.పూ. 1300 వరకు, మూడు దశలుగా విభజించారు. తొలి హరప్పా దశ సుమారు క్రీ.పూ. 6000 నుంచి 2600 వరకు. పరిణత హరప్పా దశ, అంటే పట్టణ దశ, సుమారు క్రీ.పూ. 2600 నుంచి 1900 వరకు, ఇదే అత్యంత సంపన్న దశ. ఉత్తర హరప్పా దశ, నాగరికత క్షీణించే దశ, సుమారు క్రీ.పూ. 1900 నుంచి 1300 వరకు. పాత పాఠ్యపుస్తకాలు పరిణత దశకు తక్కువ పరిధిని ఇస్తాయి; కాబట్టి పరీక్ష ప్రశ్న సుమారు క్రీ.పూ. 2600 నుంచి 1900 అని ఇస్తే అదే NCERT జవాబు.
నాగరికతను మొదట గుర్తించిన ప్రదేశమైన హరప్పా పేరు మీద పిలుస్తారు; దీన్ని సింధు లోయ నాగరికత అనీ అంటారు. దీని విలక్షణ కుండలు, కాల్చిన, కాల్చని ఇటుకలు, ముద్రలు, తూనికరాళ్లు, పూసలు, రాగి, కంచు వస్తువులు అఫ్గానిస్తాన్, బలూచిస్తాన్ నుంచి పాకిస్థాన్‌లోని సింధ్, పంజాబ్ వరకు, భారతదేశంలోని జమ్మూ కశ్మీర్, పంజాబ్, హరియాణా, రాజస్థాన్, ఉత్తర ప్రదేశ్, గుజరాత్, మహారాష్ట్రల వరకు చాలా విస్తృత ప్రాంతంలో దొరికాయి.
| ప్రదేశం | ప్రస్తుత ప్రాంతం | ప్రత్యేకత |
|---|---|---|
| హరప్పా | పంజాబ్, పాకిస్థాన్ | నాగరికతకు పేరు ఇచ్చిన ప్రదేశం, ధాన్యాగారాలు |
| మొహంజొదారో | సింధ్, పాకిస్థాన్ | కోటపై ఉన్న మహా స్నానవాటిక |
| రాఖీగఢీ | హిసార్, హరియాణా | విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద హరప్పా నగరాల్లో ఒకటి |
| ధోలావీరా | గుజరాత్ | నీటి జలాశయాలు, విలక్షణ పట్టణ నిర్మాణం |
| లోథాల్ | గుజరాత్ | నౌకాశ్రయం (డాక్‌యార్డ్), పూసల తయారీ |
| కాళీబంగన్ | రాజస్థాన్ | తొలి దశ దున్నిన పొలం |
| బనావలీ | హరియాణా | ఘగ్గర్ ప్రాంతంలోని మరో హరప్పా పట్టణం |
పరీక్షకులు తప్పు ఎంపికను ఎలా తయారు చేస్తారో గమనించండి: ధోలావీరా, లోథాల్ రెండూ గుజరాత్‌లో ఉన్నాయి; కాబట్టి "నీటి జలాశయాలు" ప్రశ్నకు జవాబు ధోలావీరా, "నౌకాశ్రయం" ప్రశ్నకు లోథాల్. ప్రతి ప్రదేశానికి ఒకే ఒక విలక్షణతను నేర్చుకోండి.
ప్రధాన లక్షణాలు: గ్రిడ్ పద్ధతిలో పట్టణ ప్రణాళిక, కాల్చిన ఇటుకల ఇళ్లు, మురుగు కాలువలు, కోట, కింది పట్టణం (లోథాల్‌లో ఇతర ప్రదేశాలకు భిన్నంగా కోటకు గోడ లేదు), ప్రామాణిక తూనికలు, జంతు చిహ్నాలతో స్టియటైట్ ముద్రలు, ఇంకా చదవలేని లిపి. హరప్పా ప్రజలు మెసపొటేమియాతో వ్యాపారం చేశారు; మెసపొటేమియా రికార్డులు దీన్ని మెలూహా అంటాయి. క్షీణతకు పండితులు వాతావరణ మార్పు, నదుల మార్పు, వాణిజ్య బలహీనతల మిశ్రమాన్ని కారణంగా చెబుతారు; ఏ ఒక్క కారణాన్నీ చరిత్రకారులందరూ అంగీకరించరు. పరీక్షకు "దండయాత్ర" స్థిర కారణమని చెప్పే ఏ ఎంపికనైనా విడిచిపెట్టండి.
3. వైదిక యుగాలు, మహాజనపదాలు, మగధ ఎదుగుదల
పాఠ్యపుస్తక క్రమంలో హరప్పా క్షీణత తర్వాత ఋగ్వేద కాలం, ఉత్తర వైదిక కాలం వస్తాయి; ఋగ్వేదాన్ని సాధారణంగా క్రీ.పూ. రెండో సహస్రాబ్దిలో ఉంచుతారు, కానీ ఖచ్చితమైన తేదీపై పండితులు ఏకీభవించరు. పరీక్ష కోసం సంవత్సరం కాదు, క్రమం నేర్చుకోండి: ఋగ్వేద సమాజం పశుపోషక సమాజం; గణ సభ (సభ, సమితి), రాజన్ అనే నాయకుడు ఉండేవారు. ఉత్తర వైదిక కాలంలో పెద్ద రాజ్యాలు, వ్యవసాయ వృద్ధి, వర్ణ వ్యవస్థ రూపుదిద్దుకున్నాయి. బ్రాహ్మణాలు, ఆరణ్యకాలు, ఉపనిషత్తులు ఈ దశకు చెందిన తాత్విక, కర్మకాండ సాహిత్యం.
NCERT క్రీ.పూ. ఆరో శతాబ్దిని తొలి భారత చరిత్రలో ఒక ప్రధాన మలుపుగా పరిగణిస్తుంది. ఇది పదహారు మహాజనపదాల యుగం: మగధ, కోసల, వత్స, అవంతి, కాశీ, అంగ వంటి పెద్ద రాజ్యాలు. ఇదే బౌద్ధం, జైనం అనే కొత్త మత ఉద్యమాల యుగం కూడా; వాటి కేంద్రాలు గౌతమ బుద్ధుడు, మహావీరుడు; వీరు సుమారు క్రీ.పూ. ఆరో నుంచి ఐదో శతాబ్ది మధ్య జీవించారు. రెండు ఉద్యమాలూ సంస్కృతానికి బదులు ఆనాటి ప్రజల భాషలైన పాళీ, ప్రాకృతాలను వాడాయి, వైదిక కర్మకాండ అధికారాన్ని ప్రశ్నించాయి.
క్రీ.పూ. ఆరో నుంచి నాలుగో శతాబ్దాల మధ్య రాజ్యాల్లో మగధ అత్యంత బలమైనదిగా ఎదిగింది. దాని తొలి పాలకుల్లో బింబిసారుడు, అజాతశత్రువు ఉన్నారు; తర్వాతి వంశాలు నందులతో పరాకాష్ఠకు చేరాయి. మగధ ఎదుగుదలకు ఇనుప పనిముట్లు, గంగా ప్రాంతపు సారవంతమైన భూమి, యుద్ధానికి ఏనుగులు, నదీ వాణిజ్య నియంత్రణ ఆధారం; దాని రాజధాని పాటలీపుత్రానికి మారింది. క్రీ.పూ. 326లో మాసిడోనియా అలెగ్జాండర్ వాయవ్య ప్రాంతంపై దండెత్తాడు; అతడు వెనుదిరగడంతో ఏర్పడిన రాజకీయ శూన్యంలో తదుపరి సామ్రాజ్యం ఏర్పడింది.
4. మౌర్య సామ్రాజ్యం
NCERT సామ్రాజ్య స్థాపనను చంద్రగుప్త మౌర్యుడి కింద సుమారు క్రీ.పూ. 321గా చెబుతుంది. సంప్రదాయం అతడిని చాణక్యుడు (కౌటిల్యుడు)తో జతచేస్తుంది; అయితే అర్థశాస్త్ర గ్రంథం ఒకరికంటే ఎక్కువ రచయితల చేత కాలక్రమంలో సంకలనమైనదని పండితులు ఇప్పుడు భావిస్తున్నారు, అది మౌర్య కాలపు ప్రత్యక్ష రికార్డు కాదు. అలెగ్జాండర్ వారసుడైన సెల్యూకస్‌తో చంద్రగుప్తుని వ్యవహారాలు సుమారు క్రీ.పూ. 305లో ఒప్పందంతో ముగిశాయి; గ్రీకు రాయబారి మెగస్తనీస్ "ఇండికా" అనే వృత్తాంతం రాశాడు, అది తరువాతి రచయితలు ఉదహరించిన శకలాల రూపంలో మాత్రమే మిగిలింది. చంద్రగుప్తుని తర్వాత బిందుసారుడు వచ్చాడు.
మూడో పాలకుడైన అశోకుడు తన శాసనాల ద్వారా తెలుస్తాడు; అవి రాళ్లపై, స్తంభాలపై ఉన్నాయి, తొలి భారత చరిత్రకు అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధారాల్లో ఉన్నాయి. అవి ఎక్కువగా ప్రాకృత భాషలో, బ్రాహ్మీ లిపిలో, వాయవ్యంలో ఖరోష్ఠి, గ్రీకు, అరమేయిక్‌లలో కూడా రాశారు. సుమారు క్రీ.పూ. 261లో జరిగిన కళింగ యుద్ధంలో అతి పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు చనిపోయారు లేదా నిర్వాసితులయ్యారు; ఆ తర్వాత అశోకుడు ధమ్మం వైపు మళ్లాడు; ధమ్మం అంటే నైతిక ప్రవర్తన, సహనం, సంక్షేమ విధానం; దాన్ని ప్రచారం చేయడానికి ప్రత్యేక అధికారులను (ధమ్మ మహామాత్రులు) నియమించాడు. పరీక్షకు కీలకం: అతడి పశ్చాత్తాపాన్ని నమోదు చేసినది తరువాతి చరిత్రలు కాదు, శాసనాలే. అతని మరణం తర్వాత సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైంది; చివరి మౌర్య పాలకుడు బృహద్రథుణ్ని అతని సేనాని పుష్యమిత్ర శుంగుడు సుమారు క్రీ.పూ. 185లో చంపాడు.
మౌర్య పరిపాలన మంచి మార్కులు తెచ్చే అంశం. సామ్రాజ్యాన్ని రాకుమారులు లేదా గవర్నర్ల కింద ప్రాంతాలుగా విభజించారు; పెద్ద వృత్తిపర అధికార గణం, నిలకడ సైన్యం, గూఢచారి వ్యవస్థ, భూమి శిస్తు విధానం ఉండేవి. రాజధాని పాటలీపుత్రం; సామ్రాజ్యం ఉపఖండమంతటినీ కప్పలేదు; NCERT చెప్పినట్లు, దక్షిణంలో చాలా భాగం దాని పరిధిలో లేదు, అక్కడ సంగం గ్రంథాల ద్వారా తెలిసిన తమిళ చిన్న రాజ్యాలు అధికారంలో ఉన్నాయి.
5. మౌర్యుల తర్వాత: శుంగులు, శాతవాహనులు, కుషాణులు, సంగం యుగం
మౌర్యుల తర్వాత శతాబ్దాల్లో ప్రాంతీయ శక్తులు ఎదిగాయి. శుంగులు సుమారు క్రీ.పూ. 185 నుంచి గంగా మైదానంలో పాలించారు. మధ్య భారతం, దక్కన్‌లో శాతవాహనులు సుమారు క్రీ.పూ. రెండో శతాబ్ది నుంచి అధికారంలోకి వచ్చారు; తెలుగు ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలపై వారి పాలన ప్రాచీన ఆంధ్ర వ్యాసంలోని ఆంధ్ర ప్రాచీన చరిత్ర ప్రశ్నలకు గుండెకాయ. మధ్య ఆసియా మూలానికి చెందిన శకులు పశ్చిమ భారతంలో పాలించారు. కుషాణులు సుమారు క్రీ.పూ. మొదటి శతాబ్ది నుంచి క్రీ.శ. మొదటి శతాబ్ది వరకు విస్తారమైన రాజ్యాన్ని పాలించారు; వారి బంగారు నాణేలు, బౌద్ధం, గాంధార శిల్ప శైలికి పోషణకు ప్రసిద్ధి; అత్యంత ప్రసిద్ధ కుషాణ రాజు కనిష్కుడు. క్రీ.శ. 78లో ప్రారంభమైన శక శకం సంప్రదాయంగా అతనితో ముడిపడి ఉంది; కానీ అతడు పాలన ప్రారంభించిన ఖచ్చితమైన సంవత్సరంపై చర్చ ఉంది, కాబట్టి దాన్ని "సంప్రదాయ" తేదీగా పరిగణించండి.
దక్షిణాన సంగం యుగం తొలి తమిళ సాహిత్యాన్ని సృష్టించింది; మలబార్, కోరమండల్ తీర ఓడరేవుల ద్వారా రోమన్ వాణిజ్యం ద్వీపకల్పంలోకి బంగారు నాణేలను తెచ్చింది. ఉపఖండంలో తొలి బంగారు నాణేలు సుమారు క్రీ.శ. మొదటి శతాబ్దికి చెందినవని NCERT పేర్కొంది.
6. గుప్తుల యుగం
గుప్తుల కాలాన్ని సంప్రదాయంగా క్రీ.శ. నాలుగో శతాబ్ది తొలి నుంచి లెక్కిస్తారు: మొదటి చంద్రగుప్తుడు (సుమారు క్రీ.శ. 319 నుంచి 335), సముద్రగుప్తుడు (సుమారు 335 నుంచి 375), రెండో చంద్రగుప్తుడు (సుమారు 375 నుంచి 415), మొదటి కుమారగుప్తుడు (సుమారు 415 నుంచి 455), స్కందగుప్తుడు (సుమారు 455 నుంచి 467). NCERT రెండో చంద్రగుప్తుని పాలనను సుమారు క్రీ.శ. 375 నుంచి 415గా ఇస్తుంది. గుప్త శకం క్రీ.శ. 319 నుంచి 320 నుంచి లెక్కపడుతుంది.
| పాలకుడు | సుమారు పాలనా కాలం | ప్రసిద్ధి |
|---|---|---|
| మొదటి చంద్రగుప్తుడు | సుమారు క్రీ.శ. 319 నుంచి 335 | సామ్రాజ్య వంశ స్థాపకుడు; లిచ్ఛవులతో వివాహ బంధం (సంప్రదాయం) |
| సముద్రగుప్తుడు | సుమారు క్రీ.శ. 335 నుంచి 375 | హరిషేణుడు రచించిన అలహాబాద్ స్తంభ ప్రశస్తి అతని విజయాలను వివరిస్తుంది; ఆధునిక రచయితలు కొందరు "భారతదేశపు నెపోలియన్" అంటారు |
| రెండో చంద్రగుప్తుడు | సుమారు క్రీ.శ. 375 నుంచి 415 | పశ్చిమ భారతంలోకి విస్తరణ; అతని కాలంలో చైనా సన్యాసి ఫాహియాన్ (ఫా-హియెన్) సందర్శించాడు; విక్రమాదిత్య బిరుదు |
| మొదటి కుమారగుప్తుడు | సుమారు క్రీ.శ. 415 నుంచి 455 | నలంద అతని పోషణతో ముడిపడి ఉంది |
| స్కందగుప్తుడు | సుమారు క్రీ.శ. 455 నుంచి 467 | హూణుల దండయాత్రలను ఎదుర్కొన్నాడు |
ఈ యుగం సంస్కృత సాహిత్యపు స్వర్ణయుగం (కాళిదాసు), గణితం, ఖగోళశాస్త్రం (ఆర్యభట), దేవాలయ నిర్మాణం, బ్రాహ్మణులకు, మత సంస్థలకు భూదానాలు (ఇవి గ్రామీణ వ్యవస్థను మార్చాయి) వంటి వాటికి ప్రసిద్ధి. తరచూ వచ్చే ఉచ్చు: గుప్తులు, మౌర్యుల బంగారాన్ని కలపడం; గుప్తులు అనేక బంగారు నాణేలను ముద్రించారు, మౌర్య ఆధారాలు ఎక్కువగా ముద్రిత వెండి నాణేలే. ఐదో శతాబ్ది చివర్లో హూణుల దండయాత్రలు గుప్తులను బలహీనపరిచాయి; సామ్రాజ్యం ఆరో శతాబ్దిలో ముగిసింది.
గుప్తుల తర్వాత హర్షుడు ఏడో శతాబ్ది తొలి సగంలో కనౌజ్ రాజధానిగా ఉత్తరాన పాలించాడు; ఆ కాలంలో చైనా యాత్రికుడు హ్యూయెన్ త్సాంగ్ భారతదేశాన్ని సందర్శించాడు. దక్షిణాన బాదామి చాళుక్యులు, కంచి పల్లవులు, తర్వాత చోళులు ప్రధాన శక్తులయ్యారు; ప్రాచీన ఆంధ్ర వ్యాసంలో ప్రస్తావించిన వేంగి తూర్పు చాళుక్యులు చాళుక్య పాలనను ఆంధ్ర తీరానికి తీసుకెళ్లారు.
7. ప్రారంభ మధ్యయుగ భారతం, ఢిల్లీ సుల్తానులు
చోళులు తొమ్మిదో శతాబ్దిలో అధికారంలోకి వచ్చి, పదో, పదకొండో శతాబ్దాల్లో మొదటి రాజరాజు, మొదటి రాజేంద్రుని కింద బంగాళాఖాతం అంతటా నౌకాబలంతో శిఖరానికి చేరారు; శాసనాల్లో కనిపించే గ్రామ స్థాయి స్థానిక పాలనా వ్యవస్థ కూడా ప్రసిద్ధం. ఆంధ్రకు సంబంధించి చోళ, తూర్పు చాళుక్య సంబంధం AP వ్యాసాల్లో వివరించారు.
ఢిల్లీ సుల్తానేట్ 1192లో రెండో తరైన్ యుద్ధంలో ఘోర్ మహమ్మద్ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్‌ను ఓడించడంతో ఆరంభమవుతుంది; 1206 తర్వాత కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ మొదటి వంశాన్ని స్థాపించాడు. NCERT ప్రకారం కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ 1206 నుంచి 1210; సయ్యద్ పాలకుడు ఖిజర్ ఖాన్ 1414 నుంచి 1421. సుల్తానేట్ 1526 మొదటి పానిపట్ యుద్ధం వరకు కొనసాగింది.
| వంశం | సుమారు కాలం | ముఖ్య పాలకులు |
|---|---|---|
| మమ్లుక్ (బానిస) | 1206 నుంచి 1290 | ఐబక్, ఇల్తుత్మిష్, రజియా, బల్బన్ |
| ఖల్జీ | 1290 నుంచి 1320 | జలాలుద్దీన్ ఖల్జీ, అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ |
| తుగ్లక్ | 1320 నుంచి 1413/14 | ఘియాసుద్దీన్, మహమ్మద్ తుగ్లక్, ఫిరోజ్ షా |
| సయ్యద్ | 1414 నుంచి 1451 | ఖిజర్ ఖాన్ |
| లోధీ | 1451 నుంచి 1526 | బహ్లూల్, సికందర్, ఇబ్రహీం లోధీ |
తరచూ అడిగేవి ఇవి. ఇల్తుత్మిష్ (సుమారు 1211 నుంచి 1236 వరకు పాలించాడు) సుల్తానేట్‌ను స్థిరపరిచాడు. అతని కుమార్తె రజియా 1236లో సుల్తానా అయింది; NCERT ప్రకారం ఆమెను 1240లో సింహాసనం నుంచి తొలగించారు; ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను పాలించిన తొలి మహిళ ఆమె. బల్బన్ పదమూడో శతాబ్ది రెండో సగంలో రాచరికాన్ని బలపరిచాడు. అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ మంగోలుల దాడులను ఎదుర్కొని పెద్ద సైన్యం, మార్కెట్ నియంత్రణలు, రైతు నుంచి ఎక్కువ వాటా తీసుకునే శిస్తు విధానంతో స్పందించాడు. 1325లో పాలన ప్రారంభించిన తుగ్లక్ పాలకుడు మహమ్మద్ తుగ్లక్ రాజధానిని ఢిల్లీ నుంచి దౌలతాబాద్‌కు మార్చడం (సుమారు 1327), ప్రతీకాత్మక నాణేల (టోకెన్ కరెన్సీ) ప్రయోగం (సుమారు 1329 నుంచి 1332)కు ప్రసిద్ధుడు. మొరాకో యాత్రికుడు ఇబ్న్ బత్తూతా పద్నాలుగో శతాబ్దిలో అతని ఆస్థానాన్ని సందర్శించాడు. ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ 1351 నుంచి 1388 వరకు పాలించి కాలువలు, పట్టణాలు నిర్మించాడు. తైమూర్ 1398 డిసెంబరులో ఢిల్లీని కొల్లగొట్టాడు; అది సుల్తానేట్‌ను నిర్ణయాత్మకంగా బలహీనపరిచింది.
ఈ కాలపు దక్షిణ శక్తులు AP పేపర్లలో ముఖ్యం. వరంగల్ కాకతీయులు, విజయనగర సామ్రాజ్యం (1336లో స్థాపన), బహమనీ సుల్తానేట్ (1347 నుంచి), దాని వారసులు మధ్యయుగ ఆంధ్ర ప్రశ్నలకు గుండెకాయ; క్రమం కోసం మధ్యయుగ ఆంధ్ర వ్యాసం చూడండి. సుమారు ఎనిమిదో నుంచి పద్దెనిమిదో శతాబ్ది వరకు వ్యాపించిన భక్తి, సూఫీ ఉద్యమాలను NCERT పేర్కొంటుంది; ఉత్తరాన కబీర్, గురునానక్, మీరాబాయి; దక్షిణాన ఆళ్వారులు, నాయనార్లు సామాజిక, మత జీవితాన్ని తీర్చిదిద్దారు.
8. మొఘల్ సామ్రాజ్యం
బాబర్ 1526 ఏప్రిల్ 21న మొదటి పానిపట్ యుద్ధంలో ఇబ్రహీం లోధీని ఓడించాడు; అది మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి నాంది; 1527లో రాజపుత్రులపై ఖన్వా యుద్ధంలో గెలిచాడు. 1530లో వారసుడైన హుమాయున్ రాజ్యాన్ని షేర్ షా సూరికి కోల్పోయాడు; షేర్ షా 1540ల్లో రహదారులు, శిస్తు పరిపాలనకు ప్రసిద్ధ వ్యవస్థతో పాలించాడు; హుమాయున్ 1555లో ఢిల్లీని తిరిగి గెలిచి 1556లో మరణించాడు.
| చక్రవర్తి | పాలన | ముఖ్య సంఘటనలు |
|---|---|---|
| బాబర్ | 1526 నుంచి 1530 | పానిపట్ (1526), ఖన్వా (1527) |
| హుమాయున్ | 1530 నుంచి 1556 | షేర్ షా చేతిలో ఓటమి; 1555లో తిరిగి వచ్చాడు |
| అక్బర్ | 1556 నుంచి 1605 | రెండో పానిపట్ (1556 నవంబరు 5); మన్సబ్దారీ; దీన్-ఇ-ఇలాహీ (1582); ఆయిన్-ఇ-అక్బరీ |
| జహంగీర్ | 1605 నుంచి 1627 | నూర్జహాన్ ప్రభావం; 1611లో ఆమెను వివాహమాడాడు |
| షాజహాన్ | 1628 నుంచి 1658 | తాజ్ మహల్; ఢిల్లీ ఎర్రకోట |
| ఔరంగజేబు | 1658 నుంచి 1707 | సుదీర్ఘ దక్కన్ యుద్ధాలు |
మొఘలుల్లో అక్బర్ అత్యధికంగా పరీక్షించబడతాడు. అతని పరిపాలనా వ్యవస్థలో ర్యాంకును సైనికుల సంఖ్య, జీతంతో ముడిపెట్టే మన్సబ్దారీ ర్యాంకులు, రాజా తోడర్మల్‌తో ముడిపడిన భూమి శిస్తు విధానం ఉన్నాయి. అతని మంత్రి అబుల్ ఫజల్ సంకలనం చేసిన ఆయిన్-ఇ-అక్బరీ గొప్ప పరిపాలనా రికార్డు; NCERT దీన్ని విస్తృతంగా ఆధారంగా వాడుతుంది. అక్బర్ మత సహన విధానాన్ని సాధారణంగా 1560ల్లో యాత్రికుల పన్ను, జిజియా రద్దుతో కాలనిర్ణయం చేస్తారు; దీన్-ఇ-ఇలాహీ అనే చిన్న సమ్మిశ్ర వర్గం 1582కు చెందినది.
ఔరంగజేబు తర్వాత క్షీణతను సుదీర్ఘ యుద్ధాలు, ఆర్థిక, జాగీర్దారీ సంక్షోభం, ప్రాంతీయ శక్తులు, 1739లో ఢిల్లీని ఆక్రమించి నెమలి సింహాసనాన్ని తీసుకెళ్లిన నాదిర్ షా దండయాత్రతో వివరిస్తారు. 1674లో పట్టాభిషిక్తుడైన శివాజీ కింద మరాఠా శక్తి పదిహేడో శతాబ్ది చివరి ప్రధాన ప్రాంతీయ సవాలు. 1761 మూడో పానిపట్ యుద్ధంలో మరాఠాలు అహ్మద్ షా అబ్దాలీ చేతిలో ఓడారు. మొఘల్ చక్రవర్తి 1857 వరకు చిహ్నంగా మిగిలాడు.
9. యూరోపియన్ల రాక, కంపెనీ పాలన స్థాపన
సముద్ర మార్గాన్ని వాస్కో డా గామా తెరిచాడు; అతడు 1498లో కాలికట్ చేరాడు. పోర్చుగీసులు 1510లో అల్బుకర్క్ నాయకత్వంలో గోవాను పట్టుకుని తీరం వెంట వ్యాపార జాలాన్ని నిర్మించారు. డచ్చివారు 1602లో తమ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో వచ్చారు; ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి 1600 డిసెంబరు 31న చార్టర్ లభించింది. ఇంగ్లీష్ వ్యాపార కేంద్రాలను (ఫ్యాక్టరీలు) పదిహేడో శతాబ్ది ఆరంభంలో సూరత్ వంటి చోట్ల, తర్వాత మద్రాసు, కలకత్తాల్లో స్థాపించారు. ఆంధ్ర తీరంలో మచిలీపట్నం, అర్మగాం ఓడరేవులు యూరోపియన్ వ్యాపారులను ఆకర్షించాయి; అందుకే డచ్, ఫ్రెంచ్, ఇంగ్లీష్ ప్రశ్నలకు తరచూ ఆంధ్ర సంబంధం ఉంటుంది. ఫ్రెంచివారు పదిహేడో శతాబ్ది చివర్లో పాండిచ్చేరిని స్థాపించారు; డేన్‌లకు కూడా చిన్న స్థావరాలు ఉండేవి.
దక్షిణ భారతం కోసం ఆంగ్లో-ఫ్రెంచ్ పోటీ పద్దెనిమిదో శతాబ్ది మధ్యలో కర్ణాటక యుద్ధాలకు దారి తీసింది; మూడో కర్ణాటక యుద్ధం, 1763 పారిస్ ఒప్పందం తర్వాత ఫ్రెంచ్ స్థానం కుప్పకూలింది. తూర్పున ముఖ్య సంఘటనలు స్పష్టమైన క్రమంలో ఉంటాయి.
| సంవత్సరం | సంఘటన |
|---|---|
| 1756 | కలకత్తాలో బ్లాక్ హోల్ సంఘటన (జూన్ 21) |
| 1757 | ప్లాసీ యుద్ధం (జూన్ 23): రాబర్ట్ క్లైవ్, మీర్ జాఫర్ సిరాజుద్దౌలాను ఓడించారు |
| 1764 | బక్సార్ యుద్ధం (అక్టోబరు 22) |
| 1765 | మొఘల్ చక్రవర్తి కంపెనీకి బెంగాల్, బిహార్, ఒడిశా దివానీ ఇచ్చాడు (ఆగస్టు 12) |
ప్లాసీని సూచన గ్రంథాలు కంపెనీ పాలనకు వాస్తవ ఆరంభంగా వర్ణిస్తాయి; బక్సార్, దివానీ దాన్ని స్థిరపరిచాయి, ఎందుకంటే కంపెనీ ప్రధాన ఆర్థిక పరిపాలకురాలైంది. తర్వాతి వంద ఏళ్లు యుద్ధం, ఒప్పందాల ద్వారా నియంత్రణ క్రమంగా పెరిగింది: హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్‌లపై మైసూరు యుద్ధాలు, 1799లో టిప్పు మరణంతో ముగింపు; ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాలు; ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధాల తర్వాత పంజాబ్ ఆక్రమణ; గవర్నర్ జనరల్ వెల్లస్లీ 1798 నుంచి వాడిన సైన్య సహాయ ఒప్పంద విధానం (అవధ్ 1801లో సైన్య సహాయ ఒప్పందాన్ని అంగీకరించింది); 1849లో సహజ వారసుడు లేకుండా పాలకుడు మరణిస్తే రాజ్యం కంపెనీకి చెందవచ్చని ప్రకటించిన డల్హౌసీ అమలు చేసిన రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం. అవధ్‌ను 1856లో కలిపేసుకున్నారు; ఇది 1857 తిరుగుబాటు ఫిర్యాదుల్లో ఒకటైంది.
భూమి శిస్తు వ్యవస్థలు నిరంతర పరీక్షాంశం. 1793లో కార్న్‌వాలిస్ బెంగాల్‌లో శాశ్వత శిస్తు విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు; శిస్తు మొత్తాన్ని స్థిరపరిచి, శిస్తు కట్టే జమీందారును యజమానిగా పరిగణించాడు. NCERT దీన్ని 1793గా చెబుతుంది. రైత్వారీ విధానం (సాగుదారుతో నేరుగా ఒప్పందం), ఉత్తరాన కొన్ని ప్రాంతాల్లో మహల్వారీ విధానం ఇతర ప్రాంతాల్లో వచ్చాయి. 1860లకు ముందు ఈ విధానాలు రైతులకు భారీ భారాలను, తరచూ సంక్షోభాలను తెచ్చాయి; అవి 1855 నుంచి 1856 సంతాల్ తిరుగుబాటు, 1875 దక్కన్ అల్లర్ల వంటి తిరుగుబాట్లకు దారి తీశాయి.
10. రాజ్యాంగ, పరిపాలనా చట్టాలు
బ్రిటిష్ పార్లమెంటు చట్టాలను పట్టికలో ఉంచి ఒక్కో వాక్యంలో ప్రభావాన్ని నేర్చుకుంటే సులభంగా మార్కులు వస్తాయి.
| చట్టం | సంవత్సరం | ప్రధాన ప్రభావం |
|---|---|---|
| రెగ్యులేటింగ్ చట్టం | 1773 | కంపెనీని నియంత్రించే తొలి అడుగు; బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్; కలకత్తాలో సుప్రీంకోర్టు |
| పిట్స్ ఇండియా చట్టం | 1784 | కంపెనీ రాజకీయ వ్యవహారాలపై బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ |
| చార్టర్ చట్టం | 1813 | తేయాకు, చైనా వాణిజ్యం మినహా భారత వాణిజ్యంపై కంపెనీ గుత్తాధిపత్యం ముగిసింది |
| చార్టర్ చట్టం | 1833 | కంపెనీ పూర్తిగా పరిపాలనా సంస్థ అయింది; ఇండియా గవర్నర్ జనరల్; ఆ బిరుదుతో తొలి వ్యక్తి బెంటింక్; తొలి లా కమిషన్ |
| చార్టర్ చట్టం | 1853 | సివిల్ సర్వీసులకు బహిరంగ పోటీ సూత్రప్రాయంగా ప్రవేశపెట్టారు |
| భారత ప్రభుత్వ చట్టం | 1858 | కంపెనీ నుంచి క్రౌన్ పాలన స్వీకరణ; సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్, వైస్రాయ్ |
| ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం | 1861 | శాసన మండలికి భారతీయుల నామినేషన్; శాఖల విధానం |
| ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం | 1892 | పరోక్ష ఎన్నిక, ప్రశ్నలడిగే హక్కు |
| ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం | 1909 | మార్లే-మింటో సంస్కరణలు; ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు |
| భారత ప్రభుత్వ చట్టం | 1919 | ప్రావిన్సుల్లో ద్వంద్వ పాలన (మాంటేగ్-చెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలు) |
| భారత ప్రభుత్వ చట్టం | 1935 | ప్రావిన్షియల్ స్వయంప్రతిపత్తి; ఎప్పుడూ మొదలుకాని సమాఖ్య; ఫెడరల్ కోర్టు; రిజర్వ్ బ్యాంక్ |
| భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం | 1947 | రెండు డొమినియన్లు; రాజ ఆమోదం 1947 జూలై 18; 1947 ఆగస్టు 15 నుంచి అమలు |
1833 చట్టం విషయంలో సూచన సామగ్రి ఇండియా గవర్నర్ జనరల్ బిరుదును, బెంటింక్ పాత్రను నిర్ధారిస్తుంది; 1935 విషయంలో సంస్థానాలు చేరకపోవడంతో సమాఖ్య భాగం అమలులోకి రాలేదని, 1937లో ప్రావిన్షియల్ నిబంధనలు మాత్రమే అమలయ్యాయని నిర్ధారిస్తుంది. 1833 కంటే ముందు, 1853 నుంచి 1919 మధ్య చట్టాల ఒక్కో వాక్యపు ప్రభావాలు ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తక సారాంశాలు.
11. సంఘ సంస్కరణ, 1857 తిరుగుబాటు
పంతొమ్మిదో శతాబ్దం సంస్కరణ ఉద్యమాల యుగం కూడా. బెంగాల్‌లో రాజా రామ్మోహన్ రాయ్ 1828లో బ్రహ్మసమాజాన్ని స్థాపించి సతీ సహగమనానికి వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేశాడు; 1829లో బెంటింక్ కింద సతి నిషేధించారు. స్వామి దయానంద 1875లో ఆర్య సమాజాన్ని, జ్యోతిరావు ఫూలే 1873లో సత్యశోధక్ సమాజాన్ని స్థాపించారు; రామకృష్ణ మిషన్ 1897లో వచ్చింది. 1830ల తర్వాత ఇంగ్లీష్ మాధ్యమ పాఠశాలల ద్వారా, 1857 విశ్వవిద్యాలయాల ద్వారా విద్య వ్యాపించింది. 1856 హిందూ వితంతు పునర్వివాహ చట్టం ఒక ముఖ్య మైలురాయి. కందుకూరి వీరేశలింగం వంటి వారి ఆంధ్ర కృషి స్వాతంత్ర్య పోరాటం, సంఘ సంస్కరణ వ్యాసంలో ఉంది.
1857 తిరుగుబాటు కంపెనీ పాలనకు ఎదురైన అతి పెద్ద సవాలు. NCERT ప్రకారం మంగళ్ పాండేను అధికారులపై దాడి చేసినందుకు 1857 ఏప్రిల్ 8న బారక్‌పూర్‌లో ఉరి తీశారు; 1857 మే 10న మీరట్ సిపాయిలు తిరుగుబాటు చేసి ఢిల్లీకి వెళ్లారు, అక్కడ మొఘల్ చక్రవర్తి బహదూర్ షా జఫర్‌ను తమ నాయకుడిగా ప్రకటించారు. కారణాలు అనేకం: ఎన్‌ఫీల్డ్ రైఫిల్ తూటాల పుకార్లు, 1856లో అవధ్ విలీనం, రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం, భూమి శిస్తు భారం, సంస్కరణల పట్ల మత, సామాజిక ఆందోళనలు. నాయకులు: నానా సాహిబ్, ఝాన్సీ రాణి లక్ష్మీబాయి, తాంతియా తోపే, ఆరా కు చెందిన కున్వర్ సింగ్, లక్నోలో బేగం హజ్రత్ మహల్. ఢిల్లీని బ్రిటిష్ వారు 1857 సెప్టెంబరులో, లక్నోను 1858 మార్చిలో తిరిగి పట్టుకున్నారు; రాణి లక్ష్మీబాయి 1858 జూన్‌లో మరణించింది; తాంతియా తోపే 1859 ఏప్రిల్‌లో పట్టుబడి చంపబడ్డాడు. బహదూర్ షా జఫర్‌ను విచారించి రంగూన్‌కు పంపారు; అక్కడ 1862 నవంబరులో మరణించాడు.
ఫలితం 1858 భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858 నవంబరు నాటి రాణి ప్రకటన; అవి కంపెనీ పాలనను ముగించి, మరిన్ని రాజ్యాలను కలపబోమని, ప్రజలను సమానంగా చూస్తామని హామీ ఇచ్చాయి. NCERT దీన్ని చరిత్రలో కొత్త దశ ఆరంభంగా పిలుస్తుంది.
12. కాంగ్రెస్, జాతీయోద్యమ దశలు
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ 1885 డిసెంబరులో బొంబాయిలో స్థాపితమైంది. తొలి దశ, 1885 నుంచి సుమారు 1905 వరకు, మితవాద దశ; దాదాభాయ్ నౌరోజీ, గోపాలకృష్ణ గోఖలే వంటి నాయకులు విజ్ఞప్తులు, రాజ్యాంగబద్ధ ఆందోళనపై ఆధారపడ్డారు, వలస ఆర్థిక వ్యవస్థపై "సంపద తరలింపు" విశ్లేషణను అందించారు.
రెండో దశ 1905లో వైస్రాయ్ కర్జన్ బెంగాల్ విభజనతో మొదలవుతుంది; అది స్వదేశీ, బహిష్కరణ ఉద్యమాన్ని రేకెత్తించింది. ముస్లిం లీగ్ 1906లో ఢాకాలో ఏర్పడింది; 1907లో సూరత్‌లో కాంగ్రెస్ మితవాదులు, అతివాదులుగా చీలింది (అతివాద నాయకుల్లో బాలగంగాధర తిలక్, బిపిన్ చంద్ర పాల్, లాలా లజపతి రాయ్ - "లాల్-బాల్-పాల్"); 1909 మార్లే-మింటో సంస్కరణలు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను ప్రవేశపెట్టాయి. కాంగ్రెస్ రెండు వర్గాలూ 1915 డిసెంబరులో తిరిగి ఏకమయ్యాయి. బెంగాల్ విభజన 1911లో రద్దయింది, అదే ఏడాది రాజధాని కలకత్తా నుంచి ఢిల్లీకి మారింది. 1916 లక్నో ఒప్పందం కాంగ్రెస్, లీగ్‌లను కలిపింది; 1916 హోమ్ రూల్ లీగ్‌లకు తిలక్, అనీ బెసెంట్ నాయకత్వం వహించారు.
మూడో దశ గాంధీ యుగం; 1915లో మహాత్మా గాంధీ దక్షిణాఫ్రికా నుంచి తిరిగి రావడంతో మొదలై 1947 వరకు.
13. గాంధీ ఉద్యమాలు, స్వాతంత్ర్యం వైపు మార్గం
| సంవత్సరం | ఉద్యమం లేదా సంఘటన | ముఖ్యాంశం |
|---|---|---|
| 1917 | చంపారన్ | భారతదేశంలో తొలి సత్యాగ్రహం, నీలిమందు రైతుల కోసం |
| 1918 | ఖేడా, అహ్మదాబాద్ | రైతు, మిల్లు కార్మికుల పోరాటాలు |
| 1919 | రౌలట్ సత్యాగ్రహం; జలియన్‌వాలా బాగ్ (ఏప్రిల్) | రౌలట్ చట్టంపై నిరసన; అమృత్‌సర్‌లో మారణకాండ |
| 1920 నుంచి 1922 | సహాయ నిరాకరణ, ఖిలాఫత్ | పాఠశాలలు, కోర్టులు, కౌన్సిళ్ల బహిష్కరణ; చౌరీచౌరా (1922 ఫిబ్రవరి) తర్వాత నిలిపివేత |
| 1928 | బార్డోలీ; సైమన్ కమిషన్ బహిష్కరణ | రైతు పోరాటం; పూర్తిగా తెల్లవారితో కూడిన కమిషన్‌పై నిరసన |
| 1929 | లాహోర్ కాంగ్రెస్ (డిసెంబరు) | పూర్ణ స్వరాజ్యం లక్ష్యంగా అంగీకారం |
| 1930 | శాసనోల్లంఘన; దండి యాత్ర | 1930 మార్చి 12 నుంచి ఏప్రిల్ 6 వరకు |
| 1931 | గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం (మార్చి); రెండో రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం | సంధి; లండన్‌లో గాంధీ |
| 1932 | మతతత్వ అవార్డు; పూనా ఒప్పందం (సెప్టెంబరు 24) | రిజర్వు సీట్లతో ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలు |
| 1935 | భారత ప్రభుత్వ చట్టం | ప్రావిన్షియల్ స్వయంప్రతిపత్తి |
| 1939 | కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాల రాజీనామా | యుద్ధం మొదలయ్యాక |
| 1942 | క్విట్ ఇండియా (ఆగస్టు 8) | "కరో యా మరో" |
వీటిలో కొన్నింటికి తేదీకి మించిన వివరాలు అవసరం, ఎందుకంటే ప్రశ్నలు దాటి వెళ్తాయి.
ఉప్పు సత్యాగ్రహం. గాంధీ 1930 మార్చి 12న అహ్మదాబాద్ సమీపంలోని సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి 78 మంది వాలంటీర్లతో బయలుదేరి ఏప్రిల్ 6న దండి చేరి ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించాడు; ఆ యాత్ర సుమారు 387 కిలోమీటర్లు. తర్వాత శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం మొదలైంది.
పూనా ఒప్పందం. 1932 ఆగస్టు నాటి మతతత్వ అవార్డు అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు ఇచ్చింది. యెరవాడ జైలులో ఉన్న గాంధీ దానికి వ్యతిరేకంగా నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించాడు; బి.ఆర్. అంబేడ్కర్, మదన్ మోహన్ మాలవీయ వంటి నాయకుల మధ్య 1932 సెప్టెంబరు 24 నాటి పూనా ఒప్పందం ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల స్థానంలో ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల్లో రిజర్వు సీట్లను ఏర్పరిచింది; అవార్డు ఇచ్చిన వాటికంటే ఎక్కువ రిజర్వు సీట్లు వచ్చాయి.
క్విట్ ఇండియా. తీర్మానాన్ని 1942 ఆగస్టు 8న బొంబాయి కాంగ్రెస్ సమావేశంలో ఆమోదించారు; కొన్ని గంటల్లోనే ప్రధాన నాయకులను అరెస్టు చేశారు; ఆ తర్వాత అరుణా అసఫ్ అలీ వంటి నాయకులు అజ్ఞాత ఉద్యమాన్ని నడిపారు. దీనికి ముందు 1942 మార్చి క్రిప్స్ మిషన్ వచ్చింది; అది కాంగ్రెస్‌ను సంతృప్తి పరచలేదు.
ఇతర ధోరణులు. విప్లవ కార్యకలాపాలు కొనసాగాయి: హిందుస్థాన్ సోషలిస్ట్ రిపబ్లికన్ అసోసియేషన్ 1928లో ఢిల్లీలోని ఫిరోజ్ షా కోట్లాలో ఏర్పడింది; భగత్ సింగ్, అతని సహచరులు 1928, 1929లో లాహోర్, ఢిల్లీల్లో చేసిన చర్యలకు ప్రసిద్ధి. సుభాష్ చంద్రబోస్ 1941 జనవరిలో కలకత్తా వదిలి భారత జాతీయ సైన్యాన్ని (INA) నిర్వహించాడు; అది 1944లో ఇంఫాల్ ద్వారా భారతదేశంలోకి ప్రవేశించడానికి ప్రయత్నించింది. 1940 ముస్లిం లీగ్ లాహోర్ తీర్మానం వాయవ్య, తూర్పు ప్రాంతాల్లో ముస్లింల కోసం "రాజ్యాలు" కోరింది; దీన్ని సాధారణంగా పాకిస్థాన్ డిమాండ్ ఆరంభంగా వర్ణిస్తారు.
14. స్వాతంత్ర్యం, విభజన, 1945 నుంచి 1950 వరకు
NCERT కాలరేఖ ప్రకారం నిర్ణయాత్మక క్రమం చిన్నది, స్థిరమైనది.
| తేదీ | సంఘటన |
|---|---|
| 1945 జూలై 26 | బ్రిటన్‌లో లేబర్ ప్రభుత్వం అధికారంలోకి |
| 1946 మే 16 | క్యాబినెట్ మిషన్ తన రాజ్యాంగ పథకాన్ని ప్రకటించింది |
| 1946 ఆగస్టు 16 | ముస్లిం లీగ్ ప్రత్యక్ష చర్య దినం ప్రకటించింది |
| 1946 సెప్టెంబరు 2 | నెహ్రూ ఉపాధ్యక్షుడిగా తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఏర్పాటు |
| 1946 డిసెంబరు 9 | రాజ్యాంగ సభ సమావేశాలు మొదలయ్యాయి |
| 1947 జూన్ 3 | విభజనకు మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళిక (ప్రామాణిక వృత్తాంతాల ప్రకారం) |
| 1947 జూలై 18 | భారత స్వాతంత్ర్య చట్టానికి రాజ ఆమోదం |
| 1947 ఆగస్టు 14 | పాకిస్థాన్ స్వాతంత్ర్యం |
| 1947 ఆగస్టు 14 నుంచి 15 | అర్ధరాత్రి భారత్ స్వాతంత్ర్యం జరుపుకుంది |
| 1949 నవంబరు 26 | రాజ్యాంగ ఆమోదం |
| 1950 జనవరి 26 | రాజ్యాంగం అమలులోకి |
భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం భారత్, పాకిస్థాన్ అనే రెండు డొమినియన్లను సృష్టించింది; ప్రతిదానికి ఒక గవర్నర్ జనరల్‌ను ఇచ్చింది; ప్రతి రాజ్యాంగ సభను సార్వభౌమ శాసనవ్యవస్థగా చేసింది; సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని ముగించింది; అవి ఏ డొమినియన్‌లోనైనా చేరవచ్చు. బెంగాల్, పంజాబ్‌లను సరిహద్దు కమిషన్ విభజించింది. విభజన పెద్ద ఎత్తున హింస, నిర్వాసనంతో కూడి ఉంది; NCERT దీన్ని విపులంగా చర్చిస్తుంది. 1946లో నోఖాలీ, ఇతర అల్లర్ల ప్రాంతాలను గాంధీ సందర్శించి హింసను ఆపడానికి ప్రయత్నించాడు; స్వాతంత్ర్యం తర్వాత సంస్థానాల విలీనం కొనసాగింది; తెలుగు పాఠకులకు హైదరాబాద్ అత్యంత సంబంధితం; కారణాలు, ఆంధ్ర రాష్ట్రం, తర్వాత ఆంధ్రప్రదేశ్‌ను తెచ్చిన భాషా ప్రాతిపదిక పునర్వ్యవస్థీకరణ ఏర్పాటు చరిత్ర వ్యాసంలో ఉన్నాయి.
15. కమిషన్లు, కమిటీలు, మిషన్లు
| పేరు | సంవత్సరం | విషయం |
|---|---|---|
| ఉడ్స్ డిస్పాచ్ | 1854 | విద్యా విధానం; విశ్వవిద్యాలయాలు, విద్యా శాఖ |
| హంటర్ కమిషన్ | 1882 | విద్య, ముఖ్యంగా ప్రాథమిక విద్య |
| లీ కమిషన్ | 1923 నుంచి 1924 | సివిల్ సర్వీసులు |
| బట్లర్ కమిటీ | 1927 | సంస్థానాలతో సంబంధాలు |
| సైమన్ కమిషన్ | 1927 నుంచి 1930 | రాజ్యాంగ సమీక్ష; ఒక్క భారతీయ సభ్యుడూ లేకపోవడంతో బహిష్కరణ |
| నెహ్రూ నివేదిక | 1928 | రాజ్యాంగం కోసం భారతీయ ప్రతిపాదన |
| క్రిప్స్ మిషన్ | 1942 మార్చి | యుద్ధానంతర డొమినియన్ హోదా ప్రతిపాదన; తిరస్కరణ |
| క్యాబినెట్ మిషన్ | 1946 | ముగ్గురు సభ్యుల బ్రిటిష్ మిషన్; మే 16 రాజ్యాంగ పథకం |
ఇవి సాధారణంగా "X ని ఏ కమిషన్ పరిశీలించింది" అని అడుగుతారు. ప్రతి దానికి ఒక కీలక పదం నేర్చుకోండి: ఉడ్, హంటర్‌లకు "విద్య", సైమన్‌కు "భారతీయ సభ్యుడు లేడు".
16. ఈ నోట్స్‌ను ఒక వారంలో ఎలా ఉపయోగించాలి
- రోజు 1. ఆధార తేదీలు, సింధు లోయ.
- రోజు 2. వైదిక యుగాలు, మహాజనపదాలు, మౌర్యులు.
- రోజు 3. మౌర్యానంతర రాజ్యాలు, గుప్తులు, హర్షుడు.
- రోజు 4. ఢిల్లీ సుల్తానులు, మొఘలులు; రెండు పట్టికలను జ్ఞాపకం నుంచి.
- రోజు 5. యూరోపియన్లు, ప్లాసీ నుంచి రాజ్యసంక్రమణ వరకు, శిస్తు విధానాలు.
- రోజు 6. చట్టాలు, 1857, సంస్కర్తలు, కాంగ్రెస్ దశలు.
- రోజు 7. గాంధీ ఉద్యమాలు, స్వాతంత్ర్యం, తర్వాత నోట్స్ లేకుండా పది ప్రశ్నలు.
మీ పరీక్ష AP పేపర్ అయితే రోజుకు ఒక ఆంధ్ర వ్యాసం చదవండి; రాష్ట్ర నిర్దిష్ట ప్రశ్నలు కీలక పదాలు, క్రమం అనే అదే అలవాటును బహుమతిగా ఇస్తాయి.
17. పరీక్షలో సాధారణ ఉచ్చులు
- క్రీ.పూ. క్రమం కలపడం. క్రీ.పూ. 321 (మౌర్య ఆరంభం) క్రీ.పూ. 261 (కళింగ యుద్ధం) కంటే ముందు.
- హరప్పా ప్రదేశాలు. ధోలావీరా (నీటి జలాశయాలు), లోథాల్ (నౌకాశ్రయం).
- పానిపట్. మొదటిది 1526 (బాబర్), రెండోది 1556 (అక్బర్), మూడోది 1761 (మరాఠాలు, అబ్దాలీ).
- ప్లాసీ, బక్సార్. 1757, 1764; దివానీ 1765.
- శాశ్వత శిస్తు. 1793, బెంగాల్, కార్న్‌వాలిస్.
- రాజ్యసంక్రమణ, సైన్య సహాయ ఒప్పందం. రాజ్యసంక్రమణం డల్హౌసీ; సైన్య సహాయ ఒప్పందం వెల్లస్లీ.
- 1857. ఇది ఢిల్లీలో కాదు, 1857 మే 10న మీరట్‌లో మొదలైంది; మంగళ్ పాండే ఉరి (ఏప్రిల్ 8) దీని కంటే ముందు.
- ఇండియన్ కౌన్సిల్స్ చట్టం 1909. ద్వంద్వ పాలన కాదు, ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు.
- గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం, పూనా ఒప్పందం. 1931, 1932.
- ఆమోదం, స్వాతంత్ర్యం. స్వాతంత్ర్యం 1947 ఆగస్టు 15; రాజ్యాంగం 1950 జనవరి 26 నుంచి అమలు.
పరీక్షకు ముఖ్య వాస్తవాలు
- హరప్పా నాగరికత, NCERT తేదీలు: తొలి దశ సుమారు క్రీ.పూ. 6000 నుంచి 2600, పరిణత దశ సుమారు క్రీ.పూ. 2600 నుంచి 1900, ఉత్తర దశ సుమారు క్రీ.పూ. 1900 నుంచి 1300.
- మౌర్య సామ్రాజ్య స్థాపన సుమారు క్రీ.పూ. 321 (NCERT); కళింగ యుద్ధం సుమారు క్రీ.పూ. 261; అంతం సుమారు క్రీ.పూ. 185.
- గుప్త పాలకులు: మొదటి చంద్రగుప్తుడు సుమారు 319, సముద్రగుప్తుడు సుమారు 335, రెండో చంద్రగుప్తుడు సుమారు 375 నుంచి 415, కుమారగుప్తుడు సుమారు 415 నుంచి 455, స్కందగుప్తుడు సుమారు 455 నుంచి 467 (క్రీ.శ.).
- ఢిల్లీ సుల్తానేట్: 1206 నుంచి 1526; రెండో తరైన్ 1192; తైమూర్ ఢిల్లీని కొల్లగొట్టింది 1398.
- మొఘలులు: పానిపట్ 1526 ఏప్రిల్ 21; రెండో పానిపట్ 1556 నవంబరు 5; అక్బర్ 1556 నుంచి 1605; ఔరంగజేబు మరణం 1707; నాదిర్ షా 1739.
- వాస్కో డా గామా కాలికట్ చేరింది 1498; ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చార్టర్ 1600 డిసెంబరు 31.
- ప్లాసీ 1757 జూన్ 23; బక్సార్ 1764 అక్టోబరు 22; దివానీ 1765 ఆగస్టు 12.
- శాశ్వత శిస్తు 1793; టిప్పు సుల్తాన్ మరణం 1799.
- 1857 తిరుగుబాటు: మంగళ్ పాండే ఉరి ఏప్రిల్ 8; మీరట్ మే 10; ఢిల్లీ తిరిగి స్వాధీనం 1857 సెప్టెంబరు.
- INC స్థాపన 1885 డిసెంబరు, బొంబాయి; బెంగాల్ విభజన 1905; ముస్లిం లీగ్ 1906; సూరత్ చీలిక 1907.
- గాంధీ తిరిగి రావడం 1915; చంపారన్ 1917; రౌలట్ చట్టం, జలియన్‌వాలా బాగ్ 1919; సహాయ నిరాకరణ 1920 నుంచి 1922.
- లాహోర్ కాంగ్రెస్ 1929 డిసెంబరు (పూర్ణ స్వరాజ్యం); దండి యాత్ర 1930 మార్చి 12 నుంచి ఏప్రిల్ 6; పూనా ఒప్పందం 1932 సెప్టెంబరు 24.
- క్విట్ ఇండియా 1942 ఆగస్టు 8; రాజ్యాంగ సభ తొలి సమావేశం 1946 డిసెంబరు 9.
- భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం: ఆమోదం 1947 జూలై 18; స్వాతంత్ర్యం 1947 ఆగస్టు 15; రాజ్యాంగ అమలు 1950 జనవరి 26.
10 ప్రాక్టీస్ ప్రశ్నలు
1. NCERT ప్రకారం పరిణత హరప్పా దశ సుమారు ఏ కాలం? a) క్రీ.పూ. 6000 నుంచి 2600 b) క్రీ.పూ. 2600 నుంచి 1900 c) క్రీ.పూ. 1900 నుంచి 1300 d) క్రీ.పూ. 1500 నుంచి 1000 జవాబు: b.
2. నౌకాశ్రయం (డాక్‌యార్డ్)కు ప్రసిద్ధి చెందిన హరప్పా ప్రదేశం ఏది? a) ధోలావీరా b) కాళీబంగన్ c) లోథాల్ d) హరప్పా జవాబు: c.
3. మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు ఏ యుద్ధం తర్వాత ధమ్మం వైపు మళ్లాడు? a) పానిపట్ b) కళింగ c) తరైన్ d) బక్సార్ జవాబు: b.
4. అలహాబాద్ స్తంభ శాసనంలో ఏ గుప్త రాజు విజయాలు వివరించారు? a) మొదటి చంద్రగుప్తుడు b) సముద్రగుప్తుడు c) స్కందగుప్తుడు d) మొదటి కుమారగుప్తుడు జవాబు: b.
5. ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను పాలించిన తొలి మహిళ ఎవరు? a) నూర్జహాన్ b) రజియా c) చాంద్ బీబీ d) ముంతాజ్ మహల్ జవాబు: b.
6. రెండో పానిపట్ యుద్ధం ఏ సంవత్సరంలో జరిగింది? a) 1526 b) 1556 c) 1761 d) 1757 జవాబు: b.
7. బెంగాల్‌లో శాశ్వత శిస్తు విధానాన్ని ఏ సంవత్సరంలో ప్రవేశపెట్టారు? a) 1773 b) 1793 c) 1813 d) 1833 జవాబు: b.
8. 1857 తిరుగుబాటు ఎక్కడ మొదలైంది? a) ఢిల్లీ b) కాన్పూర్ c) మీరట్ d) ఝాన్సీ జవాబు: c.
9. పూనా ఒప్పందంపై ఏ సంవత్సరంలో సంతకాలయ్యాయి? a) 1930 b) 1931 c) 1932 d) 1935 జవాబు: c.
10. భారత స్వాతంత్ర్య చట్టానికి రాజ ఆమోదం ఎప్పుడు లభించింది? a) 1947 జూన్ 3 b) 1947 జూలై 18 c) 1947 ఆగస్టు 15 d) 1950 జనవరి 26 జవాబు: b.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
APPSC, AP పోలీస్ పేపర్లకు ఏ చరిత్ర అంశాలు ముఖ్యమైనవి? సింధు లోయ, మౌర్యులు, గుప్తులు, ఢిల్లీ సుల్తానేట్, మొఘలులు, యూరోపియన్ల రాక, 1857, కాంగ్రెస్ దశలు, గాంధీ ఉద్యమాల నుంచి ఎక్కువ ప్రశ్నలు వస్తాయి. శాతవాహనులు, కాకతీయులు, విజయనగరం, ఆంధ్ర ఉద్యమంపై రాష్ట్ర నిర్దిష్ట వ్యాసాలు ఆంధ్ర కోణాన్ని చేరుస్తాయి.
ఈ గైడ్‌లోని తేదీలు పాత పుస్తకాల్లోని తేదీలతో సమానమా? ఎక్కువగా అవును, కానీ కొన్ని తొలి తేదీలు మూలాన్ని బట్టి మారతాయి. NCERT తేదీ ఇచ్చినచోట గైడ్ దాన్ని అనుసరిస్తుంది, అంచనా తేదీలను "సుమారు" అని గుర్తించింది.
చట్టాల పొడవైన జాబితాను ఎలా నేర్చుకోవాలి? పట్టికను వాడి ప్రతి చట్టానికి ఒక ప్రభావం నేర్చుకోండి, ఉదాహరణకు "1858: క్రౌన్ పాలన", "1909: ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు". ఒకసారి చదివి వదలకుండా కొన్ని రోజులకోసారి పట్టికను పునశ్చరణ చేయండి.
కుషాణుల కాలనిర్ణయం సంప్రదాయమని గైడ్ ఎందుకు చెబుతోంది? కనిష్కుడు ఏ సంవత్సరంలో పాలన ప్రారంభించాడో చరిత్రకారులకు భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి; కాబట్టి క్రీ.శ. 78 శక శకం అతనితో సంప్రదాయంగా ముడిపడి ఉంది, స్థిర ఆధారంతో కాదు.
గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం, పూనా ఒప్పందం మధ్య తేడా ఏమిటి? 1931 మార్చి గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం శాసనోల్లంఘన ఉద్యమ సమయంలో సంధి. 1932 సెప్టెంబరు 24 పూనా ఒప్పందం మతతత్వ అవార్డు తర్వాత అణగారిన వర్గాల ప్రాతినిధ్యాన్ని పరిష్కరించింది.
ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర వాస్తవాలు ఎక్కడ దొరుకుతాయి? పరిచయంలో లింకు ఇచ్చిన నాలుగు AP చరిత్ర వ్యాసాల్లో. ప్రతి వ్యాసం ఒకే చోట ఖచ్చితంగా ఉండేలా వాటిని ఇక్కడ పునరావృతం చేయలేదు.
ఇందులో ఎంత కాలానుగుణం? తేదీల్లో ఏదీ కాదు; కానీ పరీక్ష విధానం, సిలబస్ జాబితాలు మారతాయి, కాబట్టి మీ నియామక బోర్డు తాజా నోటిఫికేషన్ చూడండి.
సంబంధిత వ్యాసాలు
- ప్రాచీన ఆంధ్ర చరిత్ర: శాతవాహనుల నుంచి తూర్పు చాళుక్యుల వరకు
- మధ్యయుగ ఆంధ్ర చరిత్ర: కాకతీయుల నుంచి విజయనగర, కుతుబ్ షాహీల వరకు
- ఆంధ్రలో స్వాతంత్ర్య పోరాటం, సంఘ సంస్కరణ
- ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటు: ఆంధ్ర ఉద్యమం నుంచి 1956, 2014 వరకు
- APPSC, DSC, AP పోలీస్ కోసం భారత పాలిటీ, రాజ్యాంగ నోట్స్
- ఈ వ్యాసం ఇంగ్లీష్ వెర్షన్
pareeksha.in లో ప్రాక్టీస్ చేయండి
ఈ కాలరేఖలను ఒకసారి చదివాక, pareeksha.inలో సమయం పెట్టి చరిత్ర సెట్ రాయండి, ప్రతి తప్పును అది వచ్చిన పట్టికతో సరిచూసుకోండి. ప్లాట్‌ఫామ్‌లో 10 Lakh+ MCQs, 100+ Exams, 5,000+ Full-Length Mocks ఉన్నాయి. పరీక్ష విధానం, సిలబస్ వివరాల కోసం తాజా అధికారిక నోటిఫికేషన్ చూడండి.
మూలాలు మరియు ధృవీకరణ
ఈ సవరణ కోసం తెరిచిన పేజీలు:
- NCERT, థీమ్స్ ఇన్ ఇండియన్ హిస్టరీ, 12వ తరగతి: థీమ్ ఒకటి (హరప్పా నాగరికత), థీమ్ రెండు (రాజులు, రైతులు, పట్టణాలు), థీమ్ ఐదు (యాత్రికుల కళ్లతో), థీమ్ ఆరు (భక్తి-సూఫీ సంప్రదాయాలు), థీమ్ ఎనిమిది (రైతులు, జమీందారులు, రాజ్యం), అలాగే వలసవాదం, గ్రామీణ ప్రాంతం; తిరుగుబాటుదారులు, రాజ్; మహాత్మా గాంధీ, జాతీయోద్యమం; రాజ్యాంగ రూపకల్పన అధ్యాయాలు.
- NCERT, అవర్ పాస్ట్స్ II (7వ తరగతి), ఢిల్లీ సుల్తానులు, మొఘలులు అధ్యాయాలు; NCERT, అవర్ పాస్ట్స్ III (8వ తరగతి), ప్రజలు తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు (1857, తర్వాత), జాతీయోద్యమ నిర్మాణం అధ్యాయాలు.
- ఢిల్లీ సుల్తానేట్, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, గుప్త సామ్రాజ్యం, మౌర్య సామ్రాజ్యం, ప్లాసీ యుద్ధం, ఉప్పు సత్యాగ్రహం, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం, పూనా ఒప్పందం, భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935, చార్టర్ చట్టం 1833, భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947పై వికీపీడియా పేజీలు (సరిచూపు కోసం మాత్రమే).
తెరిచిన మూలంలో ధృవీకరించనివి, పాఠంలో జాగ్రత్తగా చెప్పినవి: వైదిక యుగపు కాలనిర్ణయం; బుద్ధుడు, మహావీరుని తేదీలు (క్రీ.పూ. ఆరో నుంచి ఐదో శతాబ్ది అని ఇచ్చాం); కుషాణ, శక శకం సంబంధం; హర్షుని పాలన, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ సందర్శన (ఏడో శతాబ్ది తొలి సగం అని మాత్రమే); చోళుల తేదీలు; అక్బర్ యాత్రికుల పన్ను, జిజియా రద్దు సంవత్సరం (1560లుగా ఇచ్చాం); 1947 జూన్ 3 ప్రణాళిక తేదీ (సూచన సారాంశం నుంచి, ప్రాథమిక మూలంలో తెరవలేదు); 1833కు ముందు, 1853 నుంచి 1919 మధ్య చట్టాల ఒక్కో వాక్య ప్రభావాలు; క్రిప్స్, క్యాబినెట్ మిషన్లు మినహా పట్టికలోని కమిషన్ సంవత్సరాలు; యూరోపియన్ రాక తేదీలు (1498, 1510, 1600, 1602, పాండిచ్చేరి స్థావరం), కర్ణాటక యుద్ధాలు, పారిస్ ఒప్పందం, మైసూరు, మరాఠా యుద్ధ వివరాలు, శివాజీ, మూడో పానిపట్ సంవత్సరాలు, బేగం హజ్రత్ మహల్ పాత్ర, ఆంధ్ర ఓడరేవులు, ఫ్యాక్టరీల వివరాలు (AP వ్యాసాలు చూడండి). ఇవి ఈ సవరణ కోసం ప్రాథమిక మూలంలో తెరవని ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తక వాస్తవాలు. ఈ సవరణ సమయంలో బ్రిటానికా పేజీలు అందుబాటులో లేవు.
Comments (0)
No comments yet. Be the first to share your thoughts.