Optics Formulas NEET in Telugu — ఈ గైడ్ తెలుగులో ఉంది. Read in English.
NEET ఫిజిక్స్లో స్థిరంగా మార్కులు ఇచ్చే భాగాల్లో ఆప్టిక్స్ (Optics) ఒకటి. Pareeksha ట్యాగ్ చేసిన 2016 నుంచి 2026 వరకు NEET పేపర్లలో, మొత్తం 29 ఫిజిక్స్ చాప్టర్లలో Ray Optics and Optical Instruments రెండో స్థానంలో నిలిచింది, 531 ఫిజిక్స్ ప్రశ్నల్లో 34 ప్రశ్నలతో. 2021 నుంచి 2026 వరకు 10 పేపర్లలో Ray Optics నుంచి 19, Wave Optics నుంచి 9 ప్రశ్నలు వచ్చాయి, అంటే రెండూ కలిసి సగటున ఒక్కో పేపర్కు దాదాపు మూడు ప్రశ్నలు.
| చాప్టర్ | NEET 2016–2020 (8 పేపర్లు) | NEET 2021–2026 (10 పేపర్లు) | పుస్తకంలో చాప్టర్ |
|---|---|---|---|
| Ray Optics and Optical Instruments | 15 | 19 | చదవండి |
| Wave Optics | 7 | 9 | చదవండి |
ఈ లెక్కలు Pareeksha డిజిటైజ్ చేసిన పేపర్ల నుంచి మేమే లెక్కించినవి; కొన్ని పేపర్లలో కొన్ని ప్రశ్నలు తక్కువ ఉన్నాయి. అదే పుస్తకంలోని మొదటి చాప్టర్ Electromagnetic Waves కు వేరే EM వేవ్స్ PYQ పోస్ట్ ఉంది.
సంజ్ఞా సంప్రదాయం (sign convention), ఒక్కసారి స్పష్టంగా
రే ఆప్టిక్స్లో దాదాపు ప్రతి తప్పు జవాబు గుర్తుల (signs) వల్లే వస్తుంది. కార్టీసియన్ సంప్రదాయం (Cartesian convention) మాత్రమే వాడండి, మరేదీ వద్దు:
- అన్ని దూరాలను ధ్రువం (pole) (దర్పణం) లేదా దృక్ కేంద్రం (optical centre) (కటకం) నుంచి కొలవండి.
- పతన కాంతి దిశలో దూరాలు ధనాత్మకం; దానికి వ్యతిరేకంగా ఋణాత్మకం.
- ప్రధాన అక్షం (principal axis) పైన ఎత్తులు ధనాత్మకం; కింద ఋణాత్మకం.
కాంతి ఎడమ నుంచి కుడికి ప్రయాణిస్తుంటే, నిజ వస్తువు ఎప్పుడూ ఋణ $u$ వద్ద ఉంటుంది. పుటాకార దర్పణానికి (concave mirror) $f$ ఋణాత్మకం; కుంభాకార దర్పణానికి (convex mirror) $f$ ధనాత్మకం. కుంభాకార కటకానికి (convex lens) $f$ ధనాత్మకం; పుటాకార కటకానికి (concave lens) $f$ ఋణాత్మకం.
దర్పణాలు (Mirrors)
- దర్పణ సూత్రం (mirror formula): $\frac{1}{v} + \frac{1}{u} = \frac{1}{f}$
- నాభ్యంతరం (focal length) $f = \frac{R}{2}$
- ఆవర్ధనం (magnification) $m = -\frac{v}{u} = \frac{h_i}{h_o}$; ఋణ $m$ అంటే తలకిందులు (ఒకే దర్పణానికి నిజ ప్రతిబింబం కూడా)
- సమతల దర్పణం (plane mirror) వస్తువు ముందు ఎంత దూరంలో ఉందో వెనుక అంతే దూరంలో ప్రతిబింబాన్ని ఏర్పరుస్తుంది, $m = +1$
- దర్పణం నాభ్యంతరం చుట్టూ ఉన్న యానకం మీద గానీ, తరంగదైర్ఘ్యం మీద గానీ ఆధారపడదు
వక్రీభవనం, సంపూర్ణ అంతర పరావర్తనం (Refraction and total internal reflection)
- స్నెల్ నియమం (Snell's law): $n_1\sin i = n_2\sin r$
- వక్రీభవన గుణకం (refractive index) $n = \frac{c}{v}$; యానకంలో తరంగదైర్ఘ్యం $\frac{\lambda}{n}$ అవుతుంది, కానీ పౌనఃపున్యం మారదు
- దృశ్య లోతు (apparent depth) (నేరుగా పైనుంచి చూస్తే): $\frac{\text{real depth}}{\text{apparent depth}} = n$; దృశ్య స్థానభ్రంశం $= t\left(1 - \frac{1}{n}\right)$
- సందిగ్ధ కోణం (critical angle) (సాంద్రతర యానకం నుంచి విరళ యానకం, గాలిలోకి): $\sin C = \frac{1}{n}$
- ఒకే గోళాకార తలం వద్ద వక్రీభవనం: $\frac{n_2}{v} - \frac{n_1}{u} = \frac{n_2 - n_1}{R}$
పాత ప్రశ్న (NEET (UG) 2023, Q26). కాంతి గాలిలో $t_1$ కాలంలో $x$ దూరం, మరొక సాంద్రతర యానకంలో $t_2$ కాలంలో $10x$ దూరం ప్రయాణిస్తుంది. ఈ యానకానికి సందిగ్ధ కోణం ఎంత?
(A) $\sin^{-1}\left(\frac{t_2}{t_1}\right)$ (B) $\sin^{-1}\left(\frac{10t_2}{t_1}\right)$ (C) $\sin^{-1}\left(\frac{t_1}{10t_2}\right)$ (D) $\sin^{-1}\left(\frac{10t_1}{t_2}\right)$
అధికారిక జవాబు: (D). గాలిలో వడి $= \frac{x}{t_1}$; యానకంలో వడి $= \frac{10x}{t_2}$. కాబట్టి $n = \frac{x/t_1}{10x/t_2} = \frac{t_2}{10t_1}$, $\sin C = \frac{1}{n} = \frac{10t_1}{t_2}$.
కటకాలు (Lenses)
- పలుచని కటక సూత్రం (thin lens formula): $\frac{1}{v} - \frac{1}{u} = \frac{1}{f}$
- ఆవర్ధనం $m = \frac{v}{u}$ (దర్పణంలా ఋణ గుర్తు ఉండదు)
- కటక తయారీదారు సూత్రం (lens maker's formula): $\frac{1}{f} = \left(\frac{n_{lens}}{n_{medium}} - 1\right)\left(\frac{1}{R_1} - \frac{1}{R_2}\right)$
- కటక సామర్థ్యం (power) $P = \frac{1}{f}$, $f$ మీటర్లలో, డయాప్టర్లలో (D); కుంభాకారం ధనాత్మకం, పుటాకారం ఋణాత్మకం
- స్పర్శలో ఉన్న కటకాలు: $P = P_1 + P_2$, కాబట్టి $\frac{1}{F} = \frac{1}{f_1} + \frac{1}{f_2}$
సాధించిన ఉదాహరణ. 20 cm నాభ్యంతరం ఉన్న కుంభాకార కటకం నుంచి 30 cm దూరంలో వస్తువు ఉంది. ఇక్కడ $u = -30$ cm, $f = +20$ cm.
$\frac{1}{v} = \frac{1}{f} + \frac{1}{u} = \frac{1}{20} - \frac{1}{30} = \frac{1}{60}$, కాబట్టి $v = +60$ cm.
$m = \frac{v}{u} = \frac{60}{-30} = -2$: నిజమైన, తలకిందులైన, రెట్టింపు పరిమాణం ఉన్న ప్రతిబింబం, అవతలి వైపు 60 cm వద్ద.
సాధించిన ఉదాహరణ (నీటిలో కటకం). రెండు వైపులా కుంభాకారంగా, రెండు తలాల వ్యాసార్థం 20 cm ఉన్న గాజు కటకానికి ($n = 1.5$) $R_1 = +20$ cm, $R_2 = -20$ cm. గాలిలో: $\frac{1}{f} = 0.5 \times \left(\frac{1}{20} + \frac{1}{20}\right) = \frac{1}{20}$, కాబట్టి $f = 20$ cm. నీటిలో ($n = 1.33$): $\frac{1}{f} = \left(\frac{1.5}{1.33} - 1\right) \times \frac{1}{10} \approx 0.128 \times 0.1$, కాబట్టి $f \approx 78$ cm. అదే కటకం నీటిలో సుమారు నాలుగు రెట్లు బలహీనం అవుతుంది. కటకాన్ని 1.5 కన్నా ఎక్కువ వక్రీభవన గుణకం ఉన్న ద్రవంలో ఉంచితే, బ్రాకెట్ ఋణాత్మకం అవుతుంది, కుంభాకార కటకం అపసరణ (diverging) కటకంలా పనిచేస్తుంది.
పట్టకం (Prism)
- $A = r_1 + r_2$, విచలనం (deviation) $\delta = i + e - A$
- కనిష్ఠ విచలనం (minimum deviation) వద్ద $i = e$, $r_1 = r_2 = \frac{A}{2}$
- $n = \frac{\sin\left(\frac{A + \delta_m}{2}\right)}{\sin\left(\frac{A}{2}\right)}$
- పలుచని పట్టకం: $\delta = (n - 1)A$
పతన కోణానికి వ్యతిరేకంగా విచలనం గ్రాఫ్ U ఆకారపు వక్రం, దాని అత్యల్ప బిందువు కనిష్ఠ విచలనం వద్ద ఉంటుంది. దాన్ని గీయడం NEET సిలబస్లోని ప్రయోగాల్లో ఒకటి; ప్రయోగ నైపుణ్యాల గైడ్ చూడండి.
దృశా పరికరాలు (Optical instruments)
| పరికరం | తుది ప్రతిబింబం అనంతం వద్ద (సాధారణ సర్దుబాటు, normal adjustment) | తుది ప్రతిబింబం సమీప బిందువు $D$ వద్ద |
|---|---|---|
| సరళ సూక్ష్మదర్శిని (simple microscope) | $m = \frac{D}{f}$ | $m = 1 + \frac{D}{f}$ |
| సంయుక్త సూక్ష్మదర్శిని (compound microscope) | $m = \frac{L}{f_o}\cdot\frac{D}{f_e}$ | $m = \frac{L}{f_o}\left(1 + \frac{D}{f_e}\right)$ |
| ఖగోళ దూరదర్శిని (astronomical telescope) | $m = \frac{f_o}{f_e}$, గొట్టం పొడవు $f_o + f_e$ | $m = \frac{f_o}{f_e}\left(1 + \frac{f_e}{D}\right)$ |
ఇక్కడ $D = 25$ cm, $L$ గొట్టం పొడవు. సూక్ష్మదర్శినికి రెండు కటకాలకూ తక్కువ నాభ్యంతరాలు కావాలి; దూరదర్శినికి ఎక్కువ నాభ్యంతరం ఉన్న వస్తు కటకం (objective), తక్కువ నాభ్యంతరం ఉన్న నేత్ర కటకం (eyepiece) కావాలి.
పాత ప్రశ్న (NEET (UG) 2025, Q2). ఒక సూక్ష్మదర్శినికి 2 cm నాభ్యంతరం ఉన్న వస్తు కటకం, 4 cm నాభ్యంతరం ఉన్న నేత్ర కటకం ఉన్నాయి, గొట్టం పొడవు 40 cm. కంటి స్పష్ట దృష్టి దూరం 25 cm అయితే, సూక్ష్మదర్శిని ఆవర్ధనం
(A) 100 (B) 125 (C) 150 (D) 250
అధికారిక జవాబు: (B). సాధారణ సర్దుబాటు రూపం వాడితే, $m = \frac{40}{2} \times \frac{25}{4} = 20 \times 6.25 = 125$.
పాత ప్రశ్న (NEET (UG) 2024, Q36). ఒక చిన్న దూరదర్శినికి 140 cm నాభ్యంతరం ఉన్న వస్తు కటకం, 5.0 cm నాభ్యంతరం ఉన్న నేత్ర కటకం ఉన్నాయి. దూరంగా ఉన్న వస్తువును చూడటానికి దూరదర్శిని ఆవర్ధన సామర్థ్యం:
(A) 17 (B) 32 (C) 34 (D) 28
అధికారిక జవాబు: (D). $m = \frac{f_o}{f_e} = \frac{140}{5} = 28$. పొరపాటున సమీప బిందువు రూపం వాడితే $28 \times \left(1 + \frac{5}{25}\right) = 33.6$ వస్తుంది, ఇది ఆప్షన్ (C) కు దగ్గరగా ఉంటుంది; ప్రశ్న "సాధారణ సర్దుబాటు" అంటుందా, "తుది ప్రతిబింబం సమీప బిందువు వద్ద" అంటుందా చదవండి.
తరంగ దృశా శాస్త్రం: వ్యతికరణం (Wave optics: interference)
- యంగ్ ద్వి-చీలిక ప్రయోగం (Young's double slit), పట్టీ వెడల్పు (fringe width) $\beta = \frac{\lambda D}{d}$; కోణీయ పట్టీ వెడల్పు $\frac{\lambda}{d}$
- ప్రకాశవంతమైన పట్టీ: పథ భేదం (path difference) $n\lambda$; చీకటి పట్టీ: $(2n - 1)\frac{\lambda}{2}$
- దశా భేదం (phase difference) $= \frac{2\pi}{\lambda} \times$ పథ భేదం
- ఫలిత తీవ్రత (intensity): $I = I_1 + I_2 + 2\sqrt{I_1I_2}\cos\phi$; సమాన జనకాలకు $I = 4I_0\cos^2\frac{\phi}{2}$
- $\frac{I_{max}}{I_{min}} = \left(\frac{\sqrt{I_1} + \sqrt{I_2}}{\sqrt{I_1} - \sqrt{I_2}}\right)^2$
- మొత్తం పరికరం $n$ గుణకం ఉన్న ద్రవంలో: $\beta \to \frac{\beta}{n}$
- తెల్లని కాంతి: కేంద్ర పట్టీ తెల్లగా, ప్రతి వైపు కొన్ని రంగుల పట్టీలు
- నిలకడైన వ్యతికరణానికి కోహెరెంట్ జనకాలు (coherent sources) కావాలి: ఒకే పౌనఃపున్యం, స్థిరమైన దశా భేదం
పాత ప్రశ్న (NEET (UG) 2023, Q14). యంగ్ ద్వి-చీలిక ప్రయోగం గురించి రెండు స్టేట్మెంట్లు కింద ఇచ్చారు: Statement I : తెరను చీలికల తలం నుంచి దూరంగా జరిపితే, పట్టీల కోణీయ ఎడం స్థిరంగా ఉంటుంది. Statement II : ఏకవర్ణ జనకాన్ని ఎక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం ఉన్న మరొక ఏకవర్ణ జనకంతో మార్చితే, పట్టీల కోణీయ ఎడం తగ్గుతుంది. పై స్టేట్మెంట్ల ఆధారంగా, కింద ఇచ్చిన ఆప్షన్ల నుంచి సరైన జవాబు ఎంచుకోండి:
(A) Statement I, Statement II రెండూ సరైనవి. (B) Statement I, Statement II రెండూ తప్పు. (C) Statement I సరైనది కానీ Statement II తప్పు. (D) Statement I తప్పు కానీ Statement II సరైనది.
అధికారిక జవాబు: (C). కోణీయ ఎడం $\frac{\lambda}{d}$: దీనిలో $D$ లేదు, కాబట్టి Statement I సరైనది, ఇది $\lambda$ తో పెరుగుతుంది, కాబట్టి Statement II తప్పు.
వివర్తనం, ధ్రువణం (Diffraction and polarisation)
- $a$ వెడల్పు ఉన్న ఏక చీలిక: కనిష్ఠాలు $a\sin\theta = n\lambda$ వద్ద
- కేంద్ర గరిష్ఠం: కోణీయ వెడల్పు $\frac{2\lambda}{a}$, రేఖీయ వెడల్పు $\frac{2\lambda D}{a}$ (ఇతర గరిష్ఠాల వెడల్పుకు రెట్టింపు)
- బ్రూస్టర్ నియమం (Brewster's law): $\tan\theta_B = n$; ఈ కోణం వద్ద పరావర్తిత కాంతి పూర్తిగా సమతల ధ్రువణం చెందుతుంది, పరావర్తిత, వక్రీభవన కిరణాలు $90^\circ$ లో ఉంటాయి
- అధ్రువిత కాంతి ఒక పోలరాయిడ్ గుండా వెళ్తే: తీవ్రత సగం అవుతుంది
- మొదటిదానికి $\theta$ కోణంలో ఉన్న రెండో పోలరాయిడ్ గుండా: $I = I_0\cos^2\theta$ (మాలస్ నియమం, Malus's law)
పాత ప్రశ్న (NEET (UG) 2025, Q27). గాలిలో ప్రయాణిస్తున్న అధ్రువిత కాంతి పుంజం 1.73 వక్రీభవన గుణకం ఉన్న యానకంపై బ్రూస్టర్ కోణం వద్ద పతనం చెందుతుంది. అప్పుడు-
(A) పరావర్తిత కాంతి పూర్తిగా ధ్రువణం చెందుతుంది, పరావర్తన కోణం $60^\circ$ కు దగ్గరగా ఉంటుంది (B) పరావర్తిత కాంతి పాక్షికంగా ధ్రువణం చెందుతుంది, పరావర్తన కోణం $30^\circ$ కు దగ్గరగా ఉంటుంది (C) పరావర్తిత, ప్రసారిత కాంతి రెండూ పూర్తిగా ధ్రువణం చెందుతాయి, పరావర్తన, వక్రీభవన కోణాలు వరుసగా $60^\circ$, $30^\circ$ కు దగ్గరగా ఉంటాయి. (D) ప్రసారిత కాంతి పూర్తిగా ధ్రువణం చెందుతుంది, వక్రీభవన కోణం $30^\circ$ కు దగ్గరగా ఉంటుంది
అధికారిక జవాబు: (A). $\tan\theta_B = 1.73 \approx \sqrt 3$, కాబట్టి $\theta_B = 60^\circ$, పరావర్తన కోణం పతన కోణానికి సమానం. పరావర్తిత పుంజం మాత్రమే పూర్తిగా ధ్రువణం చెందుతుంది; ప్రసారిత పుంజం పాక్షికంగా ధ్రువణం చెందుతుంది, దీనివల్ల (C), (D) తొలగిపోతాయి.
జవాబు ఇచ్చే ముందు చూసుకోవలసిన ఐదు ఉచ్చులు
- దర్పణం vs కటకం ఆవర్ధనం: దర్పణాలకు $-\frac{v}{u}$, కటకాలకు $\frac{v}{u}$.
- యానకంలో కటకం: $n_{lens}$ కాదు, $\frac{n_{lens}}{n_{medium}}$ వాడండి.
- పరికరం సర్దుబాటు: అనంతం లేదా సమీప బిందువు జవాబును మారుస్తుంది, రెండు విలువలూ తరచుగా ఆప్షన్లలో ఉంటాయి.
- యానకంలో ఏం మారుతుంది: వడి, తరంగదైర్ఘ్యం తగ్గుతాయి; పౌనఃపున్యం మారదు.
- కోణీయ vs రేఖీయ పట్టీ వెడల్పు: తెరను జరిపితే $\beta$ మారుతుంది కానీ $\frac{\lambda}{d}$ మారదు.
ఎక్కడ ప్రాక్టీస్ చేయాలి
Electromagnetic Waves and Optics పుస్తకం చాప్టర్లు చదవండి (ఇంగ్లీష్, హిందీ, తెలుగు), తర్వాత Ray Optics PYQ సెట్, Wave Optics PYQ సెట్ సాల్వ్ చేయండి. చాలా ఆప్టిక్స్ ప్రశ్నల్లో కిరణ చిత్రం (ray diagram) ఉంటుంది; వాటిని వేగంగా ఎలా చదవాలో మా NEET ఫిజిక్స్లో గ్రాఫ్, డయాగ్రమ్ ప్రశ్నలు గైడ్ వివరిస్తుంది. ప్రతి పాత పేపర్ NEET పాత పేపర్ల పేజీలో, చాప్టర్ టెస్టులు NEET డాష్బోర్డ్లో ఉన్నాయి (లాగిన్ కావాలి). ఆప్టిక్స్ యూనిట్ టెక్స్ట్ NEET సిలబస్ పేజీ (ఇంగ్లీష్లో)లో, చాప్టర్ వాటాలు వెయిటేజీ పేజీ (ఇంగ్లీష్లో)లో ఉన్నాయి.
తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు
NEETలో ఆప్టిక్స్ నుంచి ఎన్ని ప్రశ్నలు వస్తాయి?
Pareekshaలో ఉన్న 2021 నుంచి 2026 వరకు 10 NEET పేపర్లలో Ray Optics నుంచి 19, Wave Optics నుంచి 9 ప్రశ్నలు వచ్చాయి, అంటే సగటున ఒక్కో పేపర్కు సుమారు మూడు ఆప్టిక్స్ ప్రశ్నలు. అవే పేపర్లలో Electromagnetic Waves మరో 12 ఇచ్చింది.
ఏ ఆప్టిక్స్ ఫార్ములాలను ఎక్కువగా అడుగుతారు?
ఆవర్ధనంతో దర్పణ, కటక సూత్రాలు, కటక తయారీదారు సూత్రం, కలిపిన కటకాల సామర్థ్యం, పట్టకం కనిష్ఠ విచలనం, సూక్ష్మదర్శిని, దూరదర్శిని ఆవర్ధనం, పట్టీ వెడల్పు $\frac{\lambda D}{d}$, బ్రూస్టర్ నియమం. ఇటీవలి పేపర్లలో చాలా ఆప్టిక్స్ ప్రశ్నలు వీటిలో నేరుగా విలువలు పెట్టేవే.
సంజ్ఞా సంప్రదాయాన్ని గుర్తుంచుకోవాలా, షార్ట్కట్లు వాడవచ్చా?
ప్రతిసారీ కార్టీసియన్ సంప్రదాయమే వాడండి. "నిజమైనది ధనాత్మకం" లాంటి షార్ట్కట్లు కొన్ని పుస్తకాల్లో, కొన్ని సమస్యలకు పనిచేస్తాయి కానీ కలగలిసిన సందర్భాల్లో విఫలమవుతాయి, గుర్తు పొరపాటు వల్ల వచ్చే విలువను NEET ఆప్షన్లు తరచుగా చేర్చుతాయి.
విభేదన సామర్థ్యం (resolving power) NEET సిలబస్లో ఉందా?
Optics కోసం ప్రస్తుత సిలబస్ టెక్స్ట్లో సూక్ష్మదర్శిని, ఖగోళ దూరదర్శిని, వాటి ఆవర్ధన సామర్థ్యాలు, హైగెన్స్ సూత్రం, యంగ్ ప్రయోగం, ఏక చీలిక వివర్తనం, ధ్రువణం ఉన్నాయి. విభేదన సామర్థ్యం పేరు లేదు, కాబట్టి దానికి తక్కువ ప్రాధాన్యం. NEET 2027 ఇన్ఫర్మేషన్ బులెటిన్ విడుదలైనప్పుడు దానిలోని సిలబస్ చూడండి.
నీటిలో కటకం నాభ్యంతరం మారుతుంది, దర్పణానిది ఎందుకు మారదు?
కటకం వక్రీభవనం ద్వారా పనిచేస్తుంది, అది వక్రీభవన గుణకాల నిష్పత్తి మీద ఆధారపడుతుంది, కాబట్టి చుట్టూ ఉన్న యానకం మారితే దాని సామర్థ్యం మారుతుంది. దర్పణం పరావర్తనం ద్వారా పనిచేస్తుంది, అది తలం ఆకారం మీద మాత్రమే ఆధారపడుతుంది, కాబట్టి ఏ యానకంలోనైనా $f = \frac{R}{2}$.


Comments (0)
No comments yet. Be the first to share your thoughts.